Alevilikte Üst Kimlik Sorunu

Alevilikte Üst Kimlik Sorunu

Alevi sorunu olduğunu ben demiyorum, devlet diyor. Devlet, yıllarca çözemediği sorunlar konusunda açılım yaparak o sorunun varlığını ilan eder. Açılım yapmak, sorunun resmî olarak kabul edilmesidir; ancak bu, sorunun doğru tanımlandığı anlamına gelmez.

Alevi sorunu, Kürt sorunu gibi Cumhuriyet’in kuruluşundan beri vardır. Ancak bu sorunlar aslında Cumhuriyet öncesinden bugünkü devlet yapısına aktarılmıştır. Osmanlı Devleti’nin yıkılışı ve yerine yeni bir devlet kurulması sürecinde, eski kurumlarla birlikte sorunlar da yeni rejime taşınmıştır. Yeni rejimin başlangıçta bu sorunları çözeceği düşünülmüş olsa da zamanla sorunlar yok sayılmıştır. Rejimin biçimlenmesi ve yetkilerin tek elde toplanmasıyla birlikte beklentiler yerini sessizliğe bırakmıştır. Kürt ve Alevi sorunları yıllarca yok sayılmış, hiç yokmuş gibi davranılmıştır.

Kürt isyanları İngiliz kışkırtması olarak görülmüş, silah gücü ve özel mahkemeler aracılığıyla bastırılmıştır. Cumhuriyet rejimi çoğu zaman toplumu özel yetkili mahkemeler eliyle düzenlemiş, bunu da yasal çerçeve içinde yapmıştır. Bu nedenle devletin uygulamaları sorgulanmamıştır. Kısacası bir yüzleşme yaşanmamıştır. Yüzleşme olmadığı sürece sorunlar baskı altında tutulmuş ve yok sayılmıştır.

Ulus devletin çözülüp yerine küreselleşme dalgası eşliğinde liberalizmin yükseldiği süreçte, yok sayılanlar ister istemez görünür hâle geldi. Çünkü bu görünürlük, emperyalist politika olarak tanımlanan Yeşil Kuşak siyasetinin ve daha sonra Arap Baharı’na uzanan sürecin atmosferine uygundu.

Kürt sorunu devletin en üst makamınca kabul edildikten sonra, Alevi sorunu da kaçınılmaz olarak gündeme gelmiştir. Resmî olarak “Alevi sorunu” dillendirilmese de alınan önlemler ve Kültür Bakanlığı bünyesinde oluşturulan müdürlük aracılığıyla sessiz bir açılım süreci yürütülmüştür. Alevi sorununun bulunduğu yerde laiklik de tartışmalı hâle gelmektedir. Bu topraklarda laiklik denilen kavram, hilafetin başkanlık adı altında devlet denetimine alınmasıdır. Soydan gelen aracılık kaldırılmış, yerine eğitimden geçirilmiş ve devlet politikasına uygun hareket eden Diyanet İşleri Başkanlığı kurumlaşmıştır. Aslında sadece tabelası ve merkezi değişmiştir.

Alevi sorununun zamana yayılarak, bizzat Alevilerin eliyle sorun olmaktan çıkarılması da devlet politikası hâline gelmiştir. Hacı Bektaş’ın Türk olduğu, Çepni kolunu temsil ettiği ve ibadet dilinin Türkçe olduğu yönündeki söylemler, kültür bakanları aracılığıyla yayılmış; böylece Alevi kimliğinin içeriği alttan alta yeniden şekillendirilmiştir.

Ancak “Alevi kimliği”nin gerçekten neyi anlattığı sorulmamıştır. Alevilik bir üst kimlik midir? Bu üst kimliği kim oluşturmuştur?

Alevilik, klasik İslam içinde yer almayan ama İslam şemsiyesi altında kabul edilen bir yaşam ve inanç biçimi olarak tanımlanmış; kökeni Şamanizm’e ve Zerdüştlüğe bağlanan söylemler öne çıkarılmıştır.

Peki bu Alevi söylemi içinde Arap Alevileri nerede durmaktadır?

Aleviler; Türk, Kürt, Arap ve başka aidiyetler içinde var olmuş olabilir. Ancak Türkiye’de Arap, Kürt ve Türk Aleviliği biçim ve içerik açısından tanımlanırken, farklılıklar yerine devletin işaret ettiği çerçeve esas alınmıştır. Türk Alevilerinin geleneksel ve töresel ibadet biçimi merkez kabul edilmiş, Alevilik tanımı da bunun etrafında oluşturulmuştur. Bu durumda Arap Aleviliği nerede durmaktadır? Kürt Aleviliği nerede durmaktadır?

Kürt Aleviliği içinde semah ararsanız bulabilir misiniz?

“Cem ibadeti” adı verilen törenler belirli kurallarla homojenleştirilip cem evlerinde uygulanmaya başlandığında, Arap ve Kürt Aleviliğinin inançları ve töreleri de yok sayılmıştır. Onlara, kabul edilmiş olan kurallara uymaları söylenmiştir.

“12 hizmet”, “ulu ozanlar” gibi kavramlar genel kabul görmüş; ancak üzerlerinde ciddi biçimde düşünülmemiştir. Bunlar zamanla homojenliğin parçası hâline getirilmiştir. Rakamların kutsallığı yaygınlaştırılmış, Zülfikar görünür kılınmış, barışın yerini savaşın sembolü almıştır. Peki aslan ve ceylan nerede durmaktadır?

Alevilik bir üst kimlik olarak ortaya konulduğunda, tüm Alevileri kapsayan ortak bir tanım oluşturulması gerekir. Ancak buna ulaşılamamaktadır. Çünkü hâkim hâle gelen Alevilik anlayışı, Türk Aleviliğinin Sünni İslam ile karışmış biçimine dönüşmektedir. Böylece Bektaşilik yeniden yorumlanmakta, yeni tanım içinde Aleviliğin merkezine yerleştirilmektedir.

Eğer Alevilik Bektaşilik ise Osmanlı neden Alevi ozanların derilerini yüzmüştür?

Bektaşiler yıllarca Osmanlı ordusu ve hanedan ile birlikte hareket ederken, Aleviler isyankâr ve Caferi olarak görülmüştür. Kısacası Alevilerin boynunu kesen kılıç da Bektaşilerin elindeki Zülfikar olmuştur.

Alevilik üst kimlik olarak kabul edildiğinde, bu kimliğin geleneği ve göreneği ile bağ kuran tanımı nedir? İbadeti nasıl olmaktadır?

Arap Alevilerinde dede yoktur. Kürt Alevilerinde pirler vardır. Peki dedelerin konumu nedir? Kaynaklarda, Yavuz’un Alevileri kılıçtan geçirdikten sonra bazı Alevilere post dağıttığı da ifade edilmektedir. Bu nedenle Alevilerin içinde, Yavuz’dan bugüne kadar gelen Alevi görünümlü liderlerin bulunduğu düşünülmektedir.

12 Eylül öncesinde Alevi dedeleri farklı partilerde milletvekilliği yaparken bile ortak bir birlik oluşturmamıştır.

Bugün bir Alevi tanımı yapılmak istenmektedir. Ancak Türk Aleviliğini bütün Alevilerin örnek aldığı tek Alevilik olarak kabul ederseniz, Aleviliği yok etmiş olursunuz. Peki yaşayan Aleviliğin tanımı nasıl yapılmalıdır?

Sonuç olarak Alevilik, tek bir inanç biçimi ya da homojen bir kültürel yapı değildir. Türk, Kürt ve Arap Aleviliği tarihsel olarak farklı gelenekler, ritüeller ve aidiyetler içinde var olmuştur. Ancak modern devletin ve resmî kurumların yaklaşımı, bu farklılıkları korumaktan çok ortak ve denetlenebilir bir Alevilik tanımı oluşturma yönünde gelişmiştir.

Bu nedenle “Alevilik”, bugün bir inançtan çok üzerinde tanım mücadelesi verilen bir üst kimlik hâline gelmiştir. Sorun tam da burada başlamaktadır. Çünkü üst kimlik oluşturulurken farklılıklar görünmez hâle getirilmekte, bazı gelenekler merkeze alınırken diğerleri dışarıda bırakılmaktadır.

Eğer Alevilik bütün Alevileri kapsayan bir üst kimlik olacaksa, sadece Türk Aleviliğinin ritüelleri, kavramları ve tarihsel anlatısı üzerinden tanımlanmaması gerekir. Aksi durumda ortaya çıkan şey ortak bir kimlik değil, belirli bir Alevilik yorumunun genelleştirilmesi olacaktır.