Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor?

 Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor?

Ömer Zülfü Livaneli'ye neden bu kadar önem atfediliyor? Neden adına müze, belgesel gibi çalışmalar yapılıyor, neden onur konuğu olarak ağırlanıyor ve el üstünde tutuluyor?

Sol tarihimize ne kattı? Ülkenin demokrasi ve düşün dünyasına benim bilmediğim bir etkisi mi oldu? Ayrı bir kulvar mı açtı?

Zamanın ünlüleriyle arkadaş olmak, onlarla birlikte görünmek için her fırsatı kullanan, dostluklar kuran biri, amacı neyse ona mı ulaşmış oldu?

Livaneli ismini ilk kez 12 Eylül öncesinde, Nâzım Hikmet şiirlerinin üzerine nota işleyerek ve bunları kasetlere doldurup piyasaya sürmesiyle duydum. Kulağa hoş gelen, akılda kalan, Nâzım Hikmet'in en rahat okunan şiirleri, o güne kadar yasaklanmış, şairi sorguya uğramış olmasına rağmen, yasağın delinmesiyle yeniden dolaşıma girdi. Bu çok önemliydi ve elbette sahiplenildi.

Livaneli, kendisini Nâzım Hikmet şiirlerinin arkasından müzikle var ediyordu.

12 Eylül süreci, karanlık...

Bu karanlık süreçte yurt dışında kitlesel protestolar düzenleyen, kitlelerle birlikte türküler ve şarkılar söyleyen solcuların popülerliği...

Sonra çok partili süreç, ülkeye gelen sanatçılar...

Cem Karaca'nın dönüşü en çok konuşulan olaylardan biri oldu. El öpmeler falan filan... O, tek başına örgüt olmanın acısını annesiyle birlikte çekti. O acının ve dönüşünün eleştirisi, onu daha dinî yapılara doğru savrulmaya sevk etti. Son yolculuğunu FETÖ'cüler kendi inançlarına uygun olarak gerçekleştireceklerdi.

Cem Karaca'nın sol çevreden uzaklaşması elbette bir boşluk bıraktı.

Yurt dışından gelenlerin gizemleri...

Yunan-Türk dostluğu konusunda Türkiye'deki yeni eğilim ve Dışişleri Bakanı İsmail Cem'in inisiyatifi...

Denizin iki yakası aynı ritimlerle buluştu ve Zülfü Livaneli'nin önünde büyük bir alan açıldı. Geçmiş kaset çalışmalarında Yunanlı sanatçının desteği unutulmuş değildir, ilişkiler vardı, parlatılması gerekliydi.

Siyasete girişi...

Açlık grevlerinde aracı olması...

Mahkemelerde gözlemci olması...

Orhan Pamuk, bu ilişkilerini Nobel Ödülü ile taçlandıracaktı.

Yaşar Kemal neden gerektiği gibi el üstünde tutulmadı? Ona neden hep bir kuşkuyla yaklaşıldı?

Geçmişin Kemal'leri: Orhan, Kemal, Yaşar... Bu üçlü, hak ettikleri itibarı yaşarken gerçek anlamda görmediler. Yaşar Kemal diğerlerine göre daha şanslıydı ve daha uzun yaşadı. Zaman zaman siyasi liderlerin hoşgörüsüne tabi oldu ama devletin sanatçısı olamadı.

Yaşayan bir insanın müzesi neden olur?

Müze, ölü zamanları temsil eder. Yaşayan zamanların beklentisi olmaz.

Zülfü Livaneli ile Tayyip Erdoğan'ın isimleri bir noktada kesişir.

Erdoğan'ın tek başına İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olmasının yolunu açan seçim...

O seçimde adaylardan biri de Zülfü Livaneli'ydi.

Bir müzisyen neden belediye başkanı adayı olur?

Toplum mühendisi mi? Yerel yönetimlerle ilgili deneyimi mi var? Toplumsal belediyecilik konusunda geçmişinde tecrübeleri mi var? Yaşadığı ülkelerde yerel yönetimlerde mi çalıştı?

Belediye başkanları gökten hazır inmez. Siyasi iradelerin tercihiyle, siyasi hareketlerin stratejilerine uygun insanlar seçilir. Kısacası, bu işler bir kadroyla olur. “Ben aldım başkanlığı, sıfırdan yapacağım.” diye bir iddiası olamaz.

Peki, Zülfü Livaneli'yi bir döneminde bir camekân görseli olarak seçenler, hangi zaaflarından yararlanacaklardı?

Sonuçta üç sosyal demokrat (elbette sözde) belediye başkanı bir şehrin yönetimi için aday olmuştu. Onlardan birinin kazanmayacağını, her olasılık hesabı yapan bilir. Kısacası, sosyal demokratlar İstanbul şehrini neden gözden çıkarmıştı? Neden popüler isimlerle seçime girerek var olma yarışına girdiler?

Erdoğan'ı iktidara getiren solcular, ona iktidar yolunda ve siyasi olarak ilerlemesinde dolaylı destek veren stratejiler geliştirdiler. Baykal, Kılıçdaroğlu ve Özel/İmamoğlu, bu çizginin bugün görünen hâlidir.

Zülfü Livaneli, Alevilere şirin gözükmek için sakladığı “Ömer” ismiyle artık görünür olmuştu. Ama sanırım, PR çalışması yapanlar bu öneriyi popüler hâle getirmeden eski popüler ismiyle devam etmesini istemiş olabilirler.

Müzisyen, Türkçenin ses kurallarını hiçe sayan biri olarak bilinirken birdenbire çok iyi bir yazar olmuş, seçkin romanlarıyla gündeme gelmeye başlamıştı.

Aranan müzisyen, aranan yazar olmuş; kitap fuarlarında uzun kuyruklar oluşturan bir yazara dönüşmüştü. Ahmet Ümit mi daha uzun kuyruk oluşturuyor, Zülfü Livaneli mi?

Oyuncak müzesi kurarak bu işten para kazanılacağını gören bir şair, aklına gelen her nesne için müze projeleri üreterek yerel yönetimlerin bütçeleriyle müzeler oluşturulurken, neden Zülfü Livaneli Müzesi fikrini geliştirdi?

Erdoğan iktidarının ilk adımında en önemli desteği dolaylı olarak veren birinin, siyasi alanda olmasa da “sanat” alanında popülerleştirilmesi, kafamda hep bir soru olarak kaldı: Kimin diyeti ödeniyor?

Gazetecilik Suç Değildir, Gazeteciyi Biz Seçeriz!

Gazetecilik Suç Değildir, Gazeteciyi Biz Seçeriz!

Ezberlenmiş her cümle doğru değildir, bazıları gerçekliğini çoktan kaybetmiş, artık hiçbir şey ifade etmiyordur...

“Gazetecilik suç değildir!”

Kim söylüyor ki suçtur...

Eğer suç olmuş olsa yandaş medyada muhalefet medyasından daha fazla gazeteci istihdam edilmezdi...

Mesele gazeteciliğin suç olup olmaması değil, kimin gazeteci sayıldığı ve kimin yaptığı işin suç kabul edildiğidir.

Muhalif olmak suç bu ülkede, kim olduğunun önemi yok, muhalifsen geçmişine filan bakılmaz, etkilediğin çevre iktidarı rahatsız ediyorsa suç oluşturur ve kimse o suçtur, değildir tartışması yapamaz, çünkü anlamı artık yoktur. Hukukta madde ararlar, bulurlar, bulmazlarsa torba yasa gelir meclise, o suç olmayan suç olur...

“Önce tutukla, gözaltına al, sonra ona uygun madde bulunur...”

Bu sözü söyleyen bir İçişleri Bakanıydı...

Dediğini yaptı mı?

Yaptı...

Çünkü mesele yalnızca bir sözün söylenmiş olması değil, o sözün bir yönetme anlayışına dönüşmesidir.

“Hukuk iktidarın elinde fahişedir” demiş biri...

İktidarlar ihtiyaç duyduğunda öngörülmez tepkiler sergilemeyi alışkanlık hâline getirmişse, muhalefeti kanıksama olmuşsa, zamanında tepki verilmeyen her şey geleneksel suç işleme alanı hâline getirilmişse orada her şey ceza aracına dönüşebilir...

Böyle bir düzende hukuk, hak aramanın güvencesi olmaktan çıkar; iktidarın ihtiyaç duyduğunda başvurduğu bir araca dönüşür. Gazetecilik de bu dönüşümün dışında kalamaz.

Ülkemizde gazetecilik suç değildir, çünkü gazeteci kimliğini Cumhurbaşkanı'na bağlı ya da atadığı biri tarafından dağıtılır. Kime gazeteci denileceği, kime indirim yapılacağı, kimin haber yapacağına karar veren güç sahibi olduğu yerde gazetecilik suç olmaz...

Bir ülkede gazetecileri güç sahibi belirleyip, onun belirlediği kimlikler ile gazeteci olunuyorsa orada gazetecilik zaten yoktur. Ülkemizde basın kartı yaşayan tüm gazeteciler yandaştır. Yani devletin bekası için haber yapan, onun iyiliği için gerçekleri gerektiğinde görmeyen, iktidarın sevdiği işleri yani magazin, dedikodu yapan, iktidar tarafından sunulan dosyaları haber yapan her basın emekçisi gazetecidir. Ve gazetecilik yaptığı için yasaklanmaz...

Buradaki ironi de tam olarak bu: Gazetecilik yapmak değil, iktidarın kabul ettiği gazeteci olmak sorun olmaktan çıkar.

Ülkemizde gazetecilik suç değildir...

Ülkemizde muhalif insan olmak suçtur...

Kim muhalif işler yaparsa herhangi bir zamanda hakkında soruşturma açılıp gözaltına alınabilir...

Her gazeteci yandaş değildir, bazıları muhalefet medyasının çalışanıdır... Özgürlük, demokrasi için de olsa bir ülkede muhalif birkaç kişiye gazetecilik hakkı verilir, sınırı aşan yani iktidarın niyetine rağmen haber yapıp ya da yorum yapıyorsa, hatta iktidarın verdiği dosyayı haber yapmamışsa ceza alabilir...

Yani gazeteciliğin sınırları, gerçeğin nerede başlayıp nerede bittiğine göre değil, iktidarın nerede rahatsız olduğuna göre çizilir.

Bugün tüm medyanın ipi iktidarın elindedir. İktidar gerek görürse kayyum atayabilir, gerek görürse kamulaştırır, gerek görürse satışa çıkarıp yandaş birinin almasını isteyebilir... Bunu engelleyecek herhangi bir güç yoktur, her şey yasalara uygundur...

Hafta sonu “Gazetecilik suç değildir!” diyecekler meydanlara çıkacakmış...

Elbette gazetecilik suç değildir; yeter ki kimin gazeteci olduğuna, neyi haber yapacağına ve nerede duracağına karar veren iradeye itiraz edilmesin.

İktidar uygun görürse çıkarlar, basın bültenini okurlar ve dağılırlar...

Sonuçta dünya da biliyor ki ülkemizde gazetecilik yapılmaktadır...

 

Savaş Oyunu Oynamak Zorunludur!

Savaş Oyunu Oynamak Zorunludur!

Geçmişte askerlik zorunluydu. Bugün de zorunlu. Ancak artık parası olandan para almak için zorunlu; parası olmayanlar ise belki de ordunun ihtiyaç duyduğu personeli karşılamak için askerde tutuluyor!

Öyle bir zamandan geçiyoruz ki askerlik zorunlu olmaya devam ediyor. Dünyanın her yerinde savaş ateşleri yakılıyor. Birbirini hiç görmemiş insanlar, birbirlerinin üzerine bombalar yağdırıyor.

Küreselleşme yerel olanı ortadan kaldırdı, kaldırmaya da devam edecek. Sonuçta tüketilen ürünler ortaklaşıyor.

Savaşlar da birbirine benzemeye başladı.

Şehirlerin üzerinde uçan dronlar, patlamalar…

Işıkları hiç sönmeyen şehirlerin bir bölümünde patlamalar, sığınaklar, sirenler…

Evindeki ekranından ışık süzmeleri hâlinde gördüğü şehirlere dron uçuranlar…

Bir düğmeye basarak füze gönderenler…

Artık savaş alanında askere ihtiyaç yok. Günlük işine gider gibi bombalama mesaisi var. O saatlerde insan, çocuğuyla ilgilenir gibi ilgilendiği dronuyla düşman dronlarına karşı mücadele ediyor.

Bir savaş oyunu oynar gibidir. Karşısında ne gerçek bir ölüm vardır ne de gerçek olan herhangi bir şey. Her şey bir simülasyondan ibarettir. Ancak gerçekte artık bir simülasyon odasında değildir; savaşın tarafıdır ve elindeki şey gerçek ölümdür.

Savaş oyunu oynamak zorunludur!

Geçmişte köylere davulcular gelir, savaşın başladığını ya da seferberlik ilan edildiğini duyururdu. Gençler askere alınırdı. Köylerinden ilk kez çıkan bu gençler şehirler görür, daha doğrusu başka hayatların içinden geçerlerdi. Kendileri dışında insanların da var olduğunu; kendileri gibi konuşmayan, farklı şiveler ve diller kullanan insanların bulunduğu gerçeğini ilk kez o zaman fark ederlerdi.

Bir kader birliği içinde, birlikte ölüme gider; birbirlerine yardım eder, omuz omuza vermenin ne anlama geldiğini cephede öğrenirlerdi.

Başlarının üzerinden geçen vızıltının bir sivrisineğe ya da arıya ait olmadığını, yanlarında ölen arkadaşlarını görünce anlarlardı. O vızıltı kurşun sesiydi. Uzaktan gelen top mermilerinin yeri sarsan patlamalarıydı.

Savaş biter, köylerine dönerlerdi.

Köyde gençlerin sayısı azalmıştır.

Geriye kalanlarla askerlik ve savaş anıları anlatılırdı. En çok da karavanda pişen yemekler…

Köyün dışındaki hayatın ne olduğunu onlara savaş göstermişti. Çölde nasıl yürüneceğini, susuz kalmanın ne demek olduğunu orada öğrenmişlerdi. Bitlerle yaşamanın ne anlama geldiğini zaten köyden biliyorlardı; dayanıklıydılar. Ancak daha önce hiç görmedikleri coğrafyaların hava koşullarına uyum sağlamak kolay değildi.

Eskiden askere birlikte gidilir, askere giden herkese Mehmetçik denirdi.

Bugün ise herkes askere kendi başına gidiyor. Giden, adıyla anılıyor. Çünkü parası olanla olmayanın adı eşit mi olacaktır?

Evinde savaş oyunlarını en iyi oynayan, yüksek skorlar elde eden; seçilmiş, bencil, arkadaşlık ilişkileri kuramamış, yalnızca oyunlar aracılığıyla sosyalleşen insanların savaşına doğru evrildik.

Duygu yok, acıma yok, ölüm yok…

İçinde bulunduğu anı yaşamak yerine kendisine sorulan sorulara yanıt vermek yerine cep telefonuna bakan bir gençlik…

Onların savaşı başladı.

Bireylerin savaşı…

Parasını verenler için ölüm kusanlar…

Bundan hiç rahatsızlık duymayan bencil insanların savaşı…

Çünkü attıkları bombaların düştüğü yerdeki yaşamı görmeyeceklerdir. Orada yaşayanlar bunu hak etmiştir; başlarına gelenler müstahaktır onlara göre.

İşlerini yapar, gönül rahatlığıyla mesai dışındaki yaşamlarına devam ederler. Oyun oynayarak!

Bugün savaş baronları, tetiğe basacak elemanlarını en yüksek skorları elde eden oyuncular arasından seçiyorlar.

Kendisini işine verecek, savaşacak bu gönüllü savaş tetikçilerinin bulunduğu yeni bir savaş sürecine girdik.

Bu askerlere Mehmetçik denmez. Onlara başka bir isim bulunmalıdır.

 

Düşmanım Ol ki İktidarım Sürsün

Düşmanım Ol ki İktidarım Sürsün

Erdoğan, kendisine karşı nefret duygusundan haberdar elbette. Bu kadar çok nefretin kendi ismi üzerinde toplanmasını siyasi bir kazanca dönüştürdü. Her nefret, karşı nefret duygusunu besler ve bu beslenen duyguları yönetirsen siyasi bir harekete dönüşür... Tarih bunun örnekleriyle doludur.

Düşman olmayınca devletin varlığı tartışmalıdır. Düşman olmayınca devlet neden vardır? Bir düzen için, adalet için, istikrar için... Bunların hepsi güzel cümlelerdir, çünkü devletin varlık sebebi aslında baskıdır. Biçimlendirmektir, yeniden standartlar belirlemektir... Zaman, her zaman standartları değiştirmiştir.

Gelişimsiz, durağan bir toplum olmaz!

Devletin yasaları durağandır. Durağan olduğu için kısa sürede engel olur. Bundan dolayı devletin yasaları sürekli olarak değişir, çünkü gelişimin önünde engel olanların ortadan kaldırılması gerekir. Peki, bu engeller kime göre?

Seküler kesimlerde kendisine, inancına ve yaşam biçimine karşı duyulan düşmanlığı bir silaha dönüştürdü. Bu öyle bir silah ki esnek, muhalefetini yok eden ya da parçalayan sihirli bir değnek işlevi gördü...

“Bütün yollar Roma'ya çıkar.” Ya da günümüz deyimiyle, “Osmanlı'da oyun bitmez.” Çünkü Roma öyle bir devlet organizasyonu yaratmış ki kendisi yok olsa dahi yöntemleri ve mücadele biçimleriyle devletlerin ruhunda hep yaşamıştır...

Bugün devletimiz de Roma devlet anlayışına uygun örgütlenmiştir...

İnsanları iki şey belirler: yedikleri (tükettikleri) ve toplumsal çevreleri (siyasi atmosfer)!

Bugünün zamanının ruhu, Erdoğan'ın yolunu açmakla kalmadı, ona benzer liderlerin de önünü açtı, çünkü tüketimimiz küreselleşmiş oldu!

Küreselleşen insanın yereli kalmaz!

Roma siyasetçilerinin insanlığa armağanı olan kulisler, ayak oyunları, insanların çıkarlarına göre yönlendirilmesi, kaprisleri, egoları, hayalleri... Hepsi bir potada eritildi...

Düşmanlık, düşmanlığı yaratır...

Nefret söylemleri, yeni nefret söylemlerini besler ve büyütür...

Sihirli değnek ortadadır...

Tüm liderlerin elinde devletin değneği, bir de onların değişmez koltuk hırsları vardır. Elde ettikleri gücü kaybetmemek için aklın almayacağı şeyleri yaparlar. İnsan bazen koltuğa o kadar alışır ki ayakta durmak zorlaşsa da kalkmayı aklından geçirmez...

İnsan için beyin hep gençtir. Yaşlanan insan, hâlâ akıcı ve etkili konuştuğunu düşünür, gençlerle yarışır. Kendisine övgü bile çıkarır; kendisini aynada görmez, göremez! İnsan için vücudunun iflasını ne yazık ki beyin henüz kabul etmez. Kabul ettiği an, zaten kısa sürede Doğa Ana görevini yapacak ve insanı toprakla sırlayacaktır...

Bugün liderler neden koltukta çok uzun süre oturuyor?

Çünkü o koltuk, onlara süper güç olma ayrıcalığı veriyor...

Bir koltuk!

İnsanlık tarihi ne koltuklar gördü, geçirdi...

Yaşadığımız çağın atmosferi bakalım ne zaman değişecek?

 

Cadılar Hep Var, Sadece Mahkeme Değişiyor

Cadılar Hep Var, Sadece Mahkeme Değişiyor

İhanet Yıllarında Yaşamak — Tiyatro Pera

Tarih tekerrürden mi ibaret? Mekân değişiyor, özneler değişiyor, biçimler değişiyor ama içerik hep aynı mı kalacak? İnsanlık, tarihe bakıp hiç mi ders almıyor?

Tarih, zamanın içinde bir yolculuktur; geçmişten bugüne, bugünden geleceğe uzanan bir bakışın ifadesidir. Zamanı geri döndürmek, yaşanmışlıkları değiştirmek mümkün değildir. Ancak yaşananların algılanışı ve anlatılışı, kişiden kişiye, durulan noktaya ve bakılan açıya göre değişir.

Sanat ise tarihçinin bakamadığı, hatta kimi zaman bakmaya cüret edemediği noktalara yönelir. Olayları iç içe geçirir, yeniden yaratır, yorumlar; geçmişle bugünü buluşturarak geleceğe mesaj gönderir…

Nesrin Kazankaya imzasını taşıyan Tiyatro Pera, İhanet Yıllarında Yaşamak oyunuyla yeni mekânında seyircisine merhaba dedi. Artık yerleşik bir salonları var. Sıcak atmosferi ve turuncu sandalyeleriyle seyirciyi karşılayan bu yeni mekân, tiyatronun anlatı dünyasına da samimi bir çerçeve sunuyor.

Tiyatro Pera'nın farklı zamanlarda sahneye taşıdığı oyunların ortak bir noktası var: İnsana dokunan öyküler… Toplumsal olayların bireyde bıraktığı izler, bireysel gibi görünen yaşanmışlıkların toplumsal kökenlerine uzanan yolculuklar… İhanet Yıllarında Yaşamak da bu çizginin bir devamı.

Öncelikle sahne tasarımından başlayayım. Üç ayrı kürsü işlevi gören yükseltiler, daha ilk bakışta bir mahkeme atmosferi yaratıyor. Seyircinin bakışına göre sağda bir mikrofon, karşı tarafta ise üzerinde mikrofon bulunan bir masa yer alıyor. Ortadaki kürsü diğerlerinden daha yüksek konumlandırılmış; burada da bir masa ve mikrofon bulunuyor. Bu yerleşim, sahnedeki güç ilişkilerine ilişkin ilk ipuçlarını veriyor.

Başlangıçta üç ayrı noktaya yönelen ışık, oyun ilerledikçe anlatının akışına göre seyircinin dikkatini yönlendiriyor. Işık kullanımının bu açıdan başarılı olduğunu düşünüyorum. 

Müzik ve ses kullanımı da oyunun atmosferini kuran önemli unsurlardan biri. 1950’li yıllar Amerikan ruhuna uygun İngilizce caz şarkıların söylenmesi ve 1692 yılı Salem’den yükselen ilahi şarkılar,  ses dünyasının özenle oluşturulduğunu gösteriyor. Müzik, yalnızca sahneler arasındaki boşlukları doldurmuyor; zamanın akışını, olaylar arasındaki bağlantıları ve birbirlerine yapılan göndermeleri seyirciyi yormadan, doğal bir biçimde aktarıyor.

Mahkeme salonundaki sorgulamalar ve sanıkla kurulan diyaloglar da etkili bir atmosfer yaratıyor. Gazetecilerin tepkileri, mikrofonlardan yükselen sesler ve sahnedeki ses düzeni, seyirciyi adeta mahkeme salonunun içine taşıyor. Böylece izleyici, olup bitenleri yalnızca dışarıdan seyretmiyor; kendisini o yargılama sürecinin bir parçası gibi hissediyor.

Oyunun asıl gücü, tarihsel olaylar arasında kurduğu paralellikte ortaya çıkıyor. 17. yüzyıldaki Salem cadı avı ile 1950'li yıllarda Amerikan Karşıtı Faaliyetleri Araştırma Komitesi (HUAC) önünde yaşananlar, farklı dönemlerde benzer korku ve baskı mekanizmalarının nasıl işlediğini gösteriyor. Bir tarafta dinî inançların arkasına sığınılarak yürütülen suçlamalar, diğer tarafta siyasal kuşku ve ideolojik baskı altında hedef hâline getirilen insanlar…

Her iki dönemde de korku, insanları denetim altına almanın ve topluma yön vermenin bir aracına dönüşüyor. Amerikan aydınlarının hedef alınması ve sindirilmesi, Salem'deki cadı avıyla aynı düşünsel zeminde buluşuyor. Böylece “cadı avı” kavramı, geçmişte yaşanmış belirli bir olayın adı olmaktan çıkarak farklı dönemlerde yeniden üretilen baskının, korkunun ve düşünceyi denetleme arzusunun simgesine dönüşüyor.

Oyundaki imgeler soyut değil; tarihsel gerçekliklerle doğrudan ilişkili. Arthur Miller'ın 1950'li yıllarda sorgulanması ve bu sürecin arka planı, anlatının önemli dayanaklarından birini oluşturuyor. Marilyn Monroe ile evliliğinin de Miller'ın kamuoyundaki görünürlüğünü etkilediği düşünülebilir. Ancak oyunun asıl meselesi, tek bir kişinin neden hedef alındığından çok, bir insanın hangi koşullarda şüpheli ve suçlu ilan edilebildiği.

Resmî tarih, çoğu zaman gücü elinde bulunduranların bakış açısından yazılır. Oysa bu oyunda olaylara yalnızca iktidarın penceresinden bakmıyoruz; yargılananların, suçlananların ve yaşananların doğrudan muhataplarının gözünden de bakıyoruz. Arthur Miller'ın yaşadıklarıyla Salem'de cadı olmakla suçlananların deneyimleri arasında kurulan bağ, tarihin farklı dönemlerinde benzer mekanizmaların nasıl işleyebildiğini görünür kılıyor.

Salem'de kız çocuklarının ormandaki oyunlarıyla başlayan süreç, nasıl olup da bir cadı avına dönüşüyor? Olayların içinde yer alan kişilerin kendi amaçları doğrultusunda suçlamaları yönlendirmeleri, korkuyu büyütmeleri ve bütün bir kasabayı bu sürecin içine çekmeleri, oyunun dikkat çekici yönlerinden biri. Kişisel hesaplaşmalar, arzular ve çıkarlar, zamanla toplumsal bir yargılama mekanizmasına dönüşüyor.

Ormanda yakalanan kızlardan birinin evli bir erkekle yaşanan cinsel ilişki, o erkeğin eşinin ölümünü isteme ve hatta mezarının üzerinde dans etme hayali… Bütün bu ayrıntılar, cadı avının ardındaki kişisel histeriyi, öç almayı açığa çıkarıyor. Böylece kamusal alanda dinî ve ahlaki gerekçelerle yürütülen suçlamaların gerisinde, son derece insani ama yıkıcı arzuların ve hesaplaşmaların da bulunabileceğini görüyoruz.

Burada din, yalnızca bir inanç alanı olarak değil, sorgulanamaz hükümler üzerinden insanların yaşamlarını belirleyen bir güç olarak karşımıza çıkıyor. Gücün din ve devlet etrafında örgütlendiği bu düzende, değişmez olduğu ileri sürülen kurallar, değişen koşullar/zaman içinde birer baskı aracına dönüşebiliyor. Korku yoluyla toplumları yönlendirmek; insanları çaresiz bırakmak, itaate ve biate zorlamak, nihayetinde güç sahiplerinin şiddeti ve cinayetlerin önünü açabiliyor.

İki dönemin yargılama süreçlerinde de gerçekleri ortaya çıkarmak yerine sahte kanıtların ve düzmece ifadelerin esas alınması, masum insanların cezalandırılmasıyla sonuçlanıyor. Mahkeme, adaletin tecelli etmesi gereken bir yer olmaktan çıkıp önceden oluşturulmuş yargıların onaylandığı bir mekanizmaya dönüşüyor. Hedef bellidir, o hedefe giden her yol mubahtır.

Oyunun tarihsel dönemler arasında kurduğu bu bağ, bizi yalnızca geçmişte yaşananlarla değil, adaletin, iktidarın ve bireyin konumuyla da yüzleştiriyor.

Nesrin Kazankaya, yönetmen olarak popüler isimler yerine genç, tiyatroya gönül vermiş oyuncularla çalışmayı tercih ediyor. Üstelik oyunda her oyuncu birden fazla karaktere hayat veriyor. Bu durum, oyuncuların farklı karakterler arasındaki geçişleri nasıl kurduklarını, seslerini ve beden dillerini nasıl dönüştürdüklerini görmemize olanak tanıyor.

Barış Yalçınsoy'u Arthur Miller'ın yanı sıra Rahip Parris, Yargıç Danforth ve başkan rollerinde izliyoruz. Arthur Miller rolünde daha fazla öne çıktığını düşünüyorum. Diğer rollerinde ise ses tonunu ve beden dilini değiştirerek birbirinden farklı kişilikler yaratması gerçekten etkileyici.

Oğuz İşçi, Elia Kazan rolünde özgüvenini kaybeden, teslim olan, muhbirliğe yönelen bir insanın çaresizliğini başarıyla yansıtıyor. Kendi çaresizliğine bir açıklama getirmeye çalışırken giderek yalnızlaşması, buna rağmen sistemin çarkları içinde yer alan şirketlerde kendine iş bulabilmesi, karakterin çelişkilerini görünür kılıyor. Arthur Miller'ı yargılarken ona karşı hissettiklerini yansıtması da performansının başarılı yanlarından biri.

Bahar Karaoğlu, Marilyn Monroe rolüyle oyunun ilk bölümünde öne çıkarken Salem kasabasında Elizabeth Proctor karakteriyle bambaşka bir çizgiye geçiyor. İki karakter arasındaki farklılığı başarıyla ortaya koyduğunu düşünüyorum.

Kaan Kurtoğlu'nun rahip rolünde daha fazla öne çıktığı kanaatindeyim. Gökçe Burcu Zümrüt ise caz solisti olarak muhteşemdi.

Seval İnan, Abigail Williams rolüyle dikkat çekiyor. Karakterin ihtirasını, cüretkâr tavrını ve kendine güvenen hâlini; diğer kız çocuklarını yönlendirme biçimini başarılı bir şekilde sahneye taşıyor. Üzerine düşen rolün hakkını veriyor.

Oyunda liseli genç yetenekler de var. Esel İsrafilova, Rozita Almozlino, Zeynep Su Polat ve Selin Gümüşkaya'yı ayrı ayrı ayakta alkışladım. Genç oyuncuların karakterlerini içselleştirmeleri, sahnedeki duruşları ve oyunun bütününe sağladıkları katkı beni etkiledi. Performanslarında yalnızca ezberlenmiş bir metni seslendiren oyuncular görmüyoruz; canlandırdıkları karakterleri ve oyunun meselesini kavramış, sahnede yaşayan gençler izliyoruz. Ortaya koydukları performansın, usta oyuncuların da takdirini kazanabilecek nitelikte olduğunu düşünüyorum.

Tüm oyucuların sahne içindeki hareketleri, sahneye giriş ve çıkışları, her biri ince ince hesaplanmış, oyunu daha akıcı, daha görünür kılıyor.

Oyun, zaman zaman iki dilli bir anlatıma bürünüyor; duygular kimi anlarda İngilizce ifade ediliyor. Bu tercih, oyunun dönem atmosferini ve anlatım biçimini destekleyen unsurlardan biri olarak öne çıkıyor.

Nesrin Kazankaya oyunu yazmış, düzenlemiş, çevirmiş ve yönetmiş. Geçmişe bakarken çağımıza ilişkin de çok şey söylüyor. Tarihin farklı dönemlerinde karşımıza çıkan korku, baskı, ihanet ve itaat mekanizmalarını sahneye taşıyarak seyirciyi bunlar üzerine düşünmeye davet ediyor. Bu bütünün oluşmasında Şafak Eruyar'ın emeğini de göz ardı etmemek gerekiyor.

İhanet Yıllarında Yaşamak, tiyatronun bütün unsurlarının bir araya geldiğinde nasıl güçlü bir anlatı oluşturabileceğini gösteren bir oyun. Oyuncuların birden fazla rolü üstlenmesi, sesin ve beden dilinin etkili kullanımı, müzik, ışık ve sahne düzeni bu anlatıyı destekliyor. Özellikle genç oyuncuların oyunun meselesini içselleştirerek sahneye taşımaları ayrıca değerli.

Olanağı olanların bu oyunu mutlaka izlemesini öneririm. Çünkü sahnede yalnızca bir hikâye anlatılmıyor; geçmişle bugün arasında bağ kuran, insanı ve toplumu sorgulamaya çağıran bir tiyatro deneyimi sunuluyor.

İsmail Cem Özkan

İhanet Yıllarında Yaşamak

Yazan, düzenleyen, çeviren ve yöneten: Nesrin Kazankaya

Dramaturgi: Şafak Eruyar

Dekor ve kostüm: Adnan Berke Şenyüz

Işık: Kemal Edis

Hareket düzeni: Melisa Pelit Demirci

Oyuncular: Barış Yalçınsoy, Oğuz İşçi, Bahar Karaoğlu, Gökçe Burcu Zümrüt, Kaan Kurtoğlu, Seval İnan, Esel İsrafilova, Rozita Almozlino, Zeynep Su Polat, Selin Gümüşkaya

Herkes Biliyor, Kimse Bilmiyor!

Herkes Biliyor, Kimse Bilmiyor!

10 Ekim 2015 sabahı, saat 10.04 civarında telefonum acı acı çaldı… “Yaşıyor musun?” diye bir ses geldi telefonun ucundan… “Evet,” dedim. “Ne oldu?” “Aç televizyonu,” dedi.

O anda dondum kaldım. Gitmediğim bir eylemde kendi ölüm haberimi alacağımı düşünmemiştim… Ölümle yaşam arasında, insan etinin havada dalgalandığı, insanların birbirlerinin üzerine düştüğü o anı düşününce donup kalmıştım. Durdum, gözlerim pınar oldu. Çekildim içime, acım öfkeme sarıldı.

Ne olmuştu? 33 canı alanlar, bu sefer daha büyük can almışlardı…

Canım dostum Özcan Yaman, “Seni birine benzettim,” dedi. “O yüzden kalbim durarak seni aradım,” demişti…

Kalbi duran bir dostum vardı, o kanların içinde kayda alıyordu… Onun acı, telaş, korku, öfke ve çaresizlik yüklü sesiyle başlamıştı günüm…

O gün neden gitmemiştim, aslında biliyordum ama nedensiz kalmıştım…

Ölenlerin isimleri açıklandıkça, Malatya’da afişlerimi her eylemde bastırıp meydanda taşıyan gençler vardı. Çocuklar vardı. Yoldaşların isimleri tek tek geçiyordu…

Ne güzel insanlar vardı ölenler arasında, hepsi 33 güzel genç gibi, Ankara’da kanatlanmışlardı…

Siyasi İslami örgüt, ülke kurulduğu günden bu yana düşman olarak bizi gören “Komünizme Karşı Mücadele Dernekleri” üyesi İslamcılar, bizi bu sefer canlı bombası ile öldürmüştü…

Hepimiz bir turna olduk, göğe yükseldik, ateşten semah durduk!

Ateşe dönmüştü en yakınlarımız…

Ekranlar parçalanmış dövizleri gösteriyordu, altına cansız bedenler…

Devletin düşmanlaştırdığı, ötekileştirdiği Kürtler, Aleviler, komünistler ve devrimciler, Ankara Garı’nın arkasındaki toplanma alanında canlı bombayla hedef alınmıştı. Patlama, en fazla insanı öldürecek biçimde gerçekleştirilmişti…

Hasan Sabbah’ın fedaileri biçim değiştirmiş, içeriği değişmiş, hedefi değiştirerek binlerce yıl sonra Ankara Garı’nın arkasında ortaya çıkmıştı.

Katili hepimiz biliyoruz, hepimiz biliyoruz katili yaratan sistemin o katilleri korumaya, kollamaya, katliamın üstünü kapatmaya bugün de devam ediyor…

Ölenlerin yakınlarının üzerine gaz sıkan bir güvenlik anlayışı vardı o gün Ankara Garı’nın arkasında… Saldırı sadece siyasi İslam eli ile değil, patlama sonrası yaşanan ölümlerin sorumluları da bugün hâlâ koruma perdesinin arkasında, olayın gerçek boyutunu göstermemek için uğraşıyorlar…

Katili hepimiz biliyoruz. Katilleri yaratan sistemi, onları koruyanları, katliamın üstünü örtenleri de biliyoruz. Ama söz konusu hesap vermek olduğunda, herkes susuyor, herkes bilmiyor!

O gün serçeler havalandı meydanda. Bugün o serçelerin kanat sesleri, çığlıkları dostlarımın sesine karışarak hâlâ kulağımda, yüreğimde yaşamaya devam ediyor…

 

Halk Finansmanlı Örnek İnsan Projesi

Halk Finansmanlı Örnek İnsan Projesi

AKP, örnek Müslüman kadın olarak yetiştirdiği kişi hakkında, ‘fon dolandırıcısı’ iddiası üzerine ne yaptı dersiniz?

Partiden uzaklaştırma?

Hakkında ceza davası açılması mı?

Dosyayı zamanaşımına bırakacak sözde ifade almaları mı?

Bir dönem gözden uzak tutup unutulmasını sağlamak mı?

Peki, bu örnek insan nasıl örnek oldu?

Bir dönem başörtüsü davası vardı. Türbanlı kadın öğrencilerin okuma hakkı, elinden sözde “laik”, özde Kemalist seküler yaşamı benimsemiş, kafalarındaki örümcek ağları ile yeni örümcek ağlarının oluşumuna katkı sunan bir tepki üzerine kuruldu.

Bir şeyin reddi aynı zamanda savunulmasıdır.

Sert karşılık, sert direnç ve sert karşı cepheyi oluşturur.

12 Eylül darbesini yapan Kemalist anlayış, ulus devletinin yıkılışını kendi elleriyle gerçekleştirdi ve siyasi ılımlı İslam projesini ülkemizde hayata geçirdi.

Ilımlı İslam'ın iktidara gelmesinin ancak ters tepkiler ile olacağı biliniyordu.

Bir sembol seçildi.

Türban.

Türban üzerinden siyasi İslam örgütlendi.

Kemalistler olmasaydı bu örgütlenme gerçekleşmeyecekti.

Önce okullarda türbanı yasak kıldılar.

Kemalist dünya görüşü, “devletten” gelen emri kutsal gördü, katı kuralları ile okullarda uyguladı. Çünkü tekkeler ve tarikatlar yasasında yaşananların burada da yaşanacağını kabul ettiler . Zor ile bastır, yok et, devletin denetiminde yeni bir düzen oluştur...

Tekke ve tarikat yasakları sadece Alevileri yok etti, diğerinin üzerine Diyanet İşleri Başkanlığı şemsiyesi çekildi...

Siyasi İslam ülkemizde hep devletin şemsiyesi altında kollandı, gerek olduğunda güçlendirildi.

“Komünizm ile Mücadele Dernekleri” siyasi İslam'ın örgütlenme alanı olmuştur. Dinsizliğe karşı dincileri örgütle!

Onlara iktidar yolu daha önce açılmış, kısa sürmüştü ama artık Yeşil Kuşak Doktrini içinde bizde de bir ılımlı İslam iktidarı hedefleniyordu. Yolu türban ile açıldı...

Kemalistler olmasaydı onlar asla iktidar olamazdı.

Çünkü yasaklar, yalnızca yasaklananı ortadan kaldırmaz; bazen onun etrafında yeni bir kimlik, yeni bir mücadele alanı ve yeni bir siyasi güç de yaratır.

Onlar mitingler yaptılar. Cumhuriyet mitingleri, siyasi İslam'ı kesin iktidar koltuğuna taşıyacak yoluydu, yapıldı!

Bazı “tedirgin”, “rahatsız” Kemalist kalıntısı vardı, onları da Ergenekon davası ile uysallaştırdılar...

İstanbul Büyükşehir Belediyesini alan “Türkiye'yi alır!”

Büyükşehir seçiminde solcuları parçaladılar. Her parti kendi adayı ile girdi ve Erdoğan iktidara adımını attı...

Parmağında tek yüzüğü, kaçak yapılmış bir binada ev sahibi diye tanıtıldı.

Propaganda yeni bir insanı yarattı.

İşte halkın kaynaklarıyla yürütülen bu sürecin bir başka boyutu da yeni bir insanın, yeni bir siyasetçinin ve yeni bir başarı hikâyesinin inşa edilmesiydi.

O da “örnek insanını” belediye bütçesi ile yarattı.

“Burada” okuyamayanı Amerika'ya gönderdi.

Okuttu belediye bursu ile...

Burs dediğimiz şey bizim paramız aslında. Bizden alıp Amerika'da o kişinin yaşaması sağlandı... Seküler yaşamı benimseyenlerin parası ile “örnek” insan yaratıldı...

O orada okudu...

Geldi...

Burada da artık özgür olan okulların kapısından geçip mesleğinde adım atarken, siyasetin camekânından da el sallamaya başladı...

Erdoğan için örnek insandı.

Sevmiştir mutlaka.

Örnek siyasetçiydi...

Devletin bir zaman yasak konulmuş koridorlarında artık yöneticiydi.

Yasaklayanlar o koridorlardan uzaklaştırıldı, yeni kadrolar yerleşti.

Sorunsuz örnek bir insan, “yeni” devleti yarattı...

Yeni insanların tek lideri vardı...

Tek sembolü vardı. Başparmağın avuç içine alınıp dört parmaklı bir sembol...

Heykeli yapıldı...

Meydanlarda heykeller, liderin isimleri her yere kondu...

Üniversite ismi, üniversitelerin yerleşim yerlerinde isimler, şehirlerin caddeleri, sokaklarında isimler hep yaşayan siyasilerin isimleri ile doldu...

Okul isimleri siyasilerin isimleri, siyasi yasaklarda bu isimlerin üzeri kapanmadı, çünkü devletin okulu aynı zamanda propaganda yasağı olacak değildi ya!

Ilımlı İslam iktidarı sistemi değiştirdi, çünkü tek adamın yetkisi tek kişide somutlaşması gerekliydi...

Sözde Bakanlar Kurulu öncelikle ortadan kalktı. Meclis dışından bakanlar atandı. Bu sayede Meclis içinde olmayan bakanlar Meclis kapısına uğramadı, onlara soru soranların soruları yanıtsız kaldı ya da basın bülteni ile geçiştirildi...

Siyasi gücün tek elde toplandığı bu düzende, hesap sorma mekanizmalarının ne kadar işlediği de ayrı bir mesele hâline geldi.

Ekonomik kriz, birilerine fırsat oldu...

Enflasyon bir silaha dönüştürüldü...

Borsa kapitalizmin olmazsa olmazıdır.

Borsada emek harcanmadan, kaynağı belli olmayan sıcak paralar hareket etti.

Sonunda şişti...

Bu işten saadet zinciri yaratılacağı bulundu.

Geçmişin saadet zinciri tecrübesi olanlar “büyük” insanlar oldu.

Ve geldik, örnek insanın, eşinin ve çevresinin “fon vurgunu” adı verilen olaya takıldığı noktaya...

Örnek insan, yetiştirildiği kültüre göre hamle yaptı. Yakalanınca “vicdanı” ortaya çıktı, kazancın bir bölümünü iade etti.

Dosya kapanacak mı?

Elbette kapanacak, çünkü iktidar hesap sormak yerine kendisinden olanı koruma üzerine kurmuş bir düşünce yapısına sahiptir. Her türlü olay olur, “kol kırılır ve yen içeride” kalır...

Halkın parasıyla eğitim, halkın kaynaklarıyla siyaset, halkın ödediği bedelle kurulan bir itibar... Sonra bir sorun ortaya çıktığında vicdanın devreye girmesi ve paranın bir bölümünün iade edilmesi.

Peki, bu bir hesap verme midir, yoksa örnek insan projesinin itibarını kurtarma çabası mı?

Halkın parasını kullanarak örnek insan yetiştirmek kolay. Asıl mesele, o örnek insanın hesap vermesi gerektiğinde kimin örneği olduğunun ortaya çıkmasıdır.

Halk Finansmanlı Örnek İnsan Projesi'nin en ironik yanı da budur: Faturayı halk öder, başarı hikâyesini iktidar yazar; hesap sorulacağı zaman ise herkes susar.

 

Suçluyu Bulduk, Dosyayı Zamanaşımına Bıraktık

Suçluyu Bulduk, Dosyayı Zamanaşımına Bıraktık

“Onların en büyük kaygısı günah işlememek değil, işlediğini belli etmemektir.” — William Shakespeare

Bugünlerde de “Şu yargılansın, bu yargılansın!” lakırdıları çoğaldı. Aslında bu, muhalefeti etkisizleştirme yöntemlerinden biridir. Çünkü kimin yargıladığı, kimin yargılandığından daha önemlidir.

İktidar, hazırlıklı ya da hazırlıksız, gündem değiştiren bir durumla karşı karşıyadır. Siyasette kimin ne yaptığı, niçin öyle tepki verdiği zaman geçince daha çıplak ortaya çıkar. Sonuçta siyaset, manipüle etme sanatıdır; kitlesini bir arada, diri ve seçime hazırlıklı tutma sanatıdır.

Bunu beceren siyasetçi ve partisi, iktidar koltuğundan kalkmamak için her yolu mubah görür. Tek başına ayakta duramayan siyasetçilerden medet umanlar da onun iktidarını devam ettirmek için her yolu rahatlıkla kullanırlar. Çünkü ortada çok büyük bir pasta vardır ve o pasta henüz tükenmemiştir. Tükenmiş olsa dahi hesap verir konumda olmamak isterler.

Yani suçu, kabahati çok olanların kaybedeceği de çoktur. Fakat bu suçların, kabahatlerin diyetini ödeyerek, hacı gibi siyasette Washington’dan geçip oraya el sürerek, nasiplenerek, meşruiyetini alıp gelmek mümkündür. Sonra temiz elleriyle, “Nerede kalmıştık?” der ve yoluna devam eder. Sonuçta kime hizmet ettiği, kime karşı sadık kaldığı, kardeşliğin ölçüsüdür.

Her iktidar, belli bir süre içinde kendi içindeki “çürükleri”; yani çok fazla yağmalamış, seçmenin gözüne batar hâle gelmiş, gözü doymayan açları çevresinden uzaklaştırarak ve suçları onların üzerine yıkarak aklanır.

Lider her zaman habersizdir, bilgisizdir, kandırılmaya uygundur. Ne olursa olsun lider korunmalıdır.

Sonra “Mahkeme açılsın, yargılansın!” lafı ortaya atılır. Mahkeme açılır, dava zaman aşımına bırakılır. Unutulmaya yüz tutunca aklanır ve her şeyin üstü kapanır.

Bir bardakta fırtına çıkarmak, siyasetin en çok kullandığı yöntemlerden biridir. Kamuoyu o fırtınayla ilgilenirken aslında gemi su almaktadır; kaptan ise fırtınanın ortasında idareyi kaybetmek üzeredir. Yolcular bardağa odaklandığı anda, kendilerinin de büyük bir fırtınanın içinde olduğunu unutur.

Ahmaklar ise sosyal medyada “Şu yargılansın, bu yargılansın!” diye kampanyalar düzenler, o bardaktaki fırtınayı gündemlerine alırlar. İktidarın da en çok istediği budur: Yargılamak!

Bugüne kadar yargılanmamış kim kaldı?

Halkın büyük çoğunluğu icra dairesinin kapısında dosya takip ediyor.

Kredi borçları sınırı aştı. Yeni kredi alamayan ne yapacak?

Eğitim denilen büyük bir kandırmaca var. İnsanların duygularıyla oynayıp çoğunu üzerinden köle hâline getiren, okul masrafını ödemek için her türlü özveriyi gösteren ailelerin çaresizliği bir silaha dönüşmüştür.

Sağlık aynı şekilde...

Güvenlik aynı şekilde...

Çaresiz insanların işi gücü, vicdanını rahatlatacak mahkemeler açılacak; kurbanlar yargılanacak, arkasında bulunan dayısına göre hüküm alacak ve olay kapanacak.

Kapanmayan şey ise bütçe olacak!

Bir bardakta çıkan fırtınayla oyalanmak, manipülasyonun sadece bir yoludur.

Suudiler Yemen’e girince bizim de askerimiz orada ölecek, diyen var mı?

Yemen’de Husilerle çatışmak, aynı zamanda İran’la çatışmak olmayacak mı?

İran cephesi açılmayacak mı sanıyoruz?

Bütçesi olmayan bir iktidar savaşa girerse, her şeye muhtaç hâle geleceğimizi unuttuk mu?

Çaresizlerin ülkesinde, bir bardakta çıkan fırtına yalnızca bir gündem değiştirme yöntemi değildir. Aynı zamanda vicdanları rahatlatmanın, öfkeyi başka yöne çevirmenin ve asıl hesabı görünmez kılmanın da en kolay yoludur.

Muhalefeti yeniden biçimlendirmenin yolu da buradan geçer.

Birileri yargılanır, kamuoyu rahatlar. Birileri suçlanır, öfke diner. Dosyalar açılır, manşetler atılır. Sonra zaman geçer.

Ve sonunda herkesin beklediği o sihirli cümle gelir:

“Artık bu konuyu kapatalım.”

Çünkü mesele gerçekten hesap sormak olsaydı, yalnızca suçluyu bulmak yetmezdi. Hesabın da ödenmesi gerekirdi.

Ama bizde bazen düzen daha basittir:

Suçluyu bulduk, dosyayı zamanaşımına bıraktık.

Bardaktaki fırtına dindiğinde ise geminin ne kadar su aldığına bakmak için artık çok geç olabilir.

 

Nazım 19’unda Ne İse Kırkında da Odur!

Nazım 19’unda Ne İse Kırkında da Odur!

Yağmur çiseliyor. İstanbul her zamanki gibi yağmurla birlikte yavaşlamış, hatta yer yer felç olmuş. Buna rağmen salon dolu. Kadıköy’deki eski gazhane, tiyatro salonuna dönüştürülmüş. Salona girmeden önce, bilet kontrol alanında garip bir koku hâkim. Aynı havayı onlarca insan soluyor; bir şey olacaksa hepimize olacak. Belki de daha oyuna girmeden, farkında olmadan ortak bir kader duygusunun içinden geçiyoruz.

Sonra salona ve aslında geçmişin içine giriyoruz.

Sahne bir cezaevi. Dört tarafı demir parmaklıklarla çevrili bir alan, arkada bir saz, sahnenin iki yanında Nazım Hikmet’in portresi ve şiirler... Seyirciye yakın yerde, yine parmaklıkların arkasında şiirler ve aşk mektupları duruyor. Daha oyun başlamadan zamanın içine çekiliyoruz. Özlem Deniz Yetkili’nin tasarladığı cezaevi dekoru ve kostümler, Salih Kanatlı’nın ışığıyla birleşince geçmişin bir taklidi gibi durmuyor; bugünün içinden o zamana açılan bir kapı gibi hissettiriyor. Fatih Çiçekli’nin yaptığı özgün müziklerle Bursa Cezaevi’ndeki Nazım’ın hayatına, zamanın içine çekiliyoruz.

Sahnede bir tarafta 19 yaşındaki Nazım, diğer tarafta kırk yaşlarını yaşayan Nazım var. İki ayrı beden, ama sanki aynı ruhun iki ayrı zamanı. Gençliğin coşkusu ve dünyayı değiştirme arzusu ile hayatın bedellerini olgunlukla karşılayan kırk yaşındaki Nazım aynı sahnede buluşuyor. Dün neye inanmışsa bugün de o inancın arkasında: Nazım 19’unda ne ise kırkında da odur.

Zaman ilerlemiş, bedeller ağırlaşmış ama idealleri değişmemiştir. Üstelik cezaevinde olmak onun üretmesine engel değildir. Üretmek, içeride önyargıları yıkarak yeni dostluklar kurmanın, yatay ilişki kurmanın anahtarıdır. O ürettikçe çevresindeki insanların hikâyelerinden beslenir, düş dünyası büyür.

Dört parmaklığın arkasında ise dört kadın var… Nazım’ın hayatına giren kadınlar. Zaman zaman roller çoğalıyor; biri sözünü bitirmeden diğeri kaldığı yerden devam ediyor. Nazım’ın hayatındaki kadınları yalnızca birer karakter olarak değil, onun duygularına açılan kapılar olarak görüyoruz. Dışarıdaki yaşam da zordur onlar için. Dışarıda da görünmez bir cezaevi vardır; insanın yaşamını ve özgürlüğünü kısıtlayan başka duvarlar...

Sahnenin kendisi de zamanın içinden çıkıp gelmiş gibi. Işık, kostüm, ses ve dekor; hiçbiri yalnızca dönemi taklit etmek için kullanılmamış. Dönemin tarihini ve duygularını taşıyan arkadaki saz ve müzikler, oyunun bütününe hizmet ediyor.

Ve sonra cezaevinin diğer insanlarıyla, yani Memleketimden İnsan Manzaraları ile karşılaşıyoruz. Her biri geldiği yörenin şivesini, korkusunu ve hikâyesini beraberinde getiriyor. İnsanların cezaevine düşmesine neden olan koşullar üzerinden dönemin korkusu ve arkasındaki sistem sorgulanıyor. Cezaevi ayrı bir dünyadır; orada gerçekler çıplaktır.

Nazım’ın yakınlarından gelen “yolundan dönmesi, düzenle uzlaşması” talepleri ve onu içeride tutan dönemin Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’ın tutumu, siyasal baskının izlerini sahneye taşıyor. Komünist olduğu için hedef alınması, geçmişte birlikte yürüyenlerin düzenin kadrolarına geçmesi... Bu siyasal atmosfer bugün de farklı öznelerle devam ediyor. Evrensel hukukun yerini kişiye özel cezalandırmaların aldığı günümüz dünyası ile geçmiş arasında köprüler kuruluyor.

Özneler değişebilir, yöntemler değişebilir, zaman değişebilir. Fakat insanın korkusu, baskı karşısındaki tutumu, adalet arayışı, inandığı şey uğruna bedel ödeme meselesi bütünüyle ortadan kalkmıyor. Oyun bunu seyircinin karşısına bir ders gibi koymuyor. Aytunç Şabanlı, İzel Seylani, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Döndü Özata, Melihat Melis Beşe, Umut Ersoy, Kurtuluş Altaylı ve Altekin Erginel’den oluşan kadro, bu meseleyi bize doğrudan yaşatıyor.

Az oyuncuyla çoklu karakter yaratılması oyunun ritmini hep canlı tutuyor. Her oyuncu birden fazla insanın hikâyesini taşıyor. Zaman kırılıyor, hikâyeler birbirine geçiyor ama oyun hiç dağılmıyor.

Seyirci koltuğunda bir an 19 yaşındaki Nazım’ın coşkusuna kapılıyor, bir an kırk yaşındaki Nazım’ın ağırlığını taşıyor, bir an cezaevindeki bir başka insanın çaresizliğine ortak oluyoruz. Ve zaman bir noktadan sonra önemini kaybediyor.

“Bizi esir ettiler, bizi hapse attılar: beni duvarların içinde, seni duvarların dışında…”

Bu sözler sahnede geçmişte söylenmiş bir söz olmaktan çıkıyor. Duvarların yalnızca dışarıda olmadığını, insanın hapishaneyi kendi içinde de taşıyabileceği düşüncesi bugünün seyircisine kadar ulaşıyor.

Oyunun ruhunda Nazım Hikmet’in tiyatro bakışının izlerini sürekli görmek mümkün. Yaşar Ersoy’un yönetiminde onun söylemleri, düşüncesi ve tiyatro anlayışı oyunun içine ince ince işlenmiş. İnsanlar zaaflarıyla da erdemleriyle de sahnede. Yukarıdan bakan bir anlatım yok. Oyun bizi bir şeylere ikna etmeye çalışmıyor; bize bakmamız gereken yeri gösteriyor ve gerisini bize bırakıyor.

Lefkoşa Belediye Tiyatrosu, 45. yılında tam da kendi anlayışına uygun bu oyunla geleceği kucaklıyor. Yaşar Ersoy’un kurucusu olduğu tiyatrosunu ustalara ve emin ellere bırakmış olmasının verdiği özgüven, bu anlayışın daha da ileriye taşınacağı duygusunu seyirciye geçiriyor.

Yıllar geçerken değişmek, gelişmek, yenilenmek ama özünü kaybetmemek… Ve dün söylenen bir sözün, yıllar sonra bugün hâlâ seyircinin karşısında bir karşılığı olabilmesi…

Lefkoşa Belediye Tiyatrosu bunu başarıyor.

Yaşar Ersoy’un temelini attığı bu ışık, 45 yıllık köklü bir çınara dönüşerek bizi zamansız bir yolculuğa çıkarıyor. Sahne, karanlığın ortasında aydınlığı, umutsuzluğun inadına umudu yeşertirken; direnmenin, insan onurunu var eden en soylu eylemlerden biri olduğunu 45. yılın gururuyla usulca kalbimize fısıldıyor...

İsmail Cem Özkan

 

Aşk İçinde Mahpushane (Lefkoşa Belediye Tiyatrosu)

Yaşayan ve Yazan: Nazım Hikmet

Oyunlaştıran ve Yöneten: Yaşar Ersoy

Dekor, Kostüm Tasarımı: Özlem Yetkili

Işık Tasarımı: Salih Kanatlı

Özgün Müzik: Fatih Çiçekli

Afiş Broşür Tasarımı: Umut Ersoy

Fotoğraf: Yıltan Taşçı

Asistan: Ali Moda

Işık Uygulama: Fırat Çelik

Ses-Efekt Uygulama: Mehmet Eseri

Sahne Amiri: Mehmet Demir

Oyuncular: Aytunç Şabanlı, İzel Seylani, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Döndü Özata, Melihat Melis Günalp, Umut Ersoy, Kurtuluş Altaylı, Altekin Erginel

 

Hiç değişmedi, hep aynı kaldı...

Hiç değişmedi, hep aynı kaldı...

“Bir köşede mırmır edenler gördüm,
Görüp yanlarına sokuldum;
Diyorlar ki: ‘Elli, yetmiş...’
‘Nedir?’ dedim.
‘Bir cuma günü zengin gelir, elli, yetmiş para verir.’ dendi.”

Şair Eşref

Aradan onca yıl geçti; düzen değişti, isimler değişti, araçlar değişti, söylemler değişti ama görünen o ki hikâye hiç değişmedi.

Almanya'da sigortayı dolandıran, zengin yaşamını ve göremediği bir hayatı aldığı lüks araçlarla yollara döken bir kadın ve bir erkek tutuklanmış. İslam vurgusu, İslami kurallara göre —ki sonradan uydurulmuş bir türban hâli mevcut; gerçekte bu örtünün 1980 öncesinde yoktur— kıyafet giyen bir kadının teşhiri üzerinden medyada manşet manşet dolaşıyor.

Türkiye'de ise iktidarda olan siyasi İslami bir partinin vekili, parti üst yönetiminde yer alan ve aynı Almanya'daki gibi giyinen, siyasi İslam temsilcisi olduğunu üzerinde taşıdığı kıyafetle ortaya koyan bir kadının medyada manşetlerde yer alması tesadüfi mi?

Elbette değil!

Siyasi İslam imajını kullanarak soygun düzeni devam ediyor.

Bu düzen öyle basitçe geçiştirilecek bir şey değildir.

Medyaya reklam vererek “ev, araba veren bankayız ama biz İslami bankayız” vurgusu yapan katılım bankalarının ve şirketlerinin vurgunu henüz ortalığa serilmedi. Onların borsa içindeki çalışmaları, faiz ile para işlettikleri, o evleri ve arabaları ne karşılığında verdikleri ortaya serilince, İslam'ın meşhur şu “adaletli ekonomi düzeni” gerçek anlamda ortaya serilmeyecek mi?

“Huzur İslam'da” vurgusunun, huzur yok olunca propaganda dilinden sönümlenmesi gibi, elbette serilecek.

Zaten çoktan siyasi İslam, “siyasi olarak” iflas etmiş bir düzendir.

IŞİD, El Kaide, HTŞ ve Suriye devlet başkanlığına giden siyasi İslam; sorunlara çözüm bulamadığı için Amerikan emperyalistlerinden yardım beklemektedir. Onlardan aldıkları meşruiyet de ortadadır.

Siyasi İslam'ın yaratmış olduğu tek tip kıyafet, kendi içinde çeşitlilik göstermesiyle bu imajı ortadan kaldırmamaktadır. Kadına araba kullanımına izin verilmesi, iş yeri açması, çalışma hayatının içinde olması tamamıyla reklamdan ve vitrin düzenlemekten başka bir şey değildir. Şeriat hükümleri içinde kadının yeri bellidir.

Kadının iş kadını olarak görünmesi, yalnızca gelen müşteriye sunulmuş bir imajdır.

Dini görüşü ve duruşu ortada olanları müşterilerini kapıda karşılayıp, arkasından parasını cebinden alan, hortumlayan bir düzen kurmuşlar.

Onlar, gerek borsadan gerek kurdukları şirketlerden hem devleti hem de müşterisini dolandırıp yolsuzluk yapmasının dinde yeri aranırsa, mutlaka tozlanmış sayfalar arasında bulunur. Ama kimden referans alınırsa alınsın, hırsızlık hırsızlıktır.

Yapılan her yolsuzluk, bir çocuğun geleceğinin çalınmasıdır...

Her hırsız, başkasının hayalini çalmaktır; geleceğini, başkalarının çocuklarının geleceğini karartmaktan başka bir şey değildir.

Siyasi İslam, önce para, sonra iman demiş; her olanağı kendi lehine çevirip çocuklarının geleceğini garanti altına alıyormuş. Elbette birileri çocuklarının geleceğini garanti altına alırken, diğerlerinin, yani çoğunluğun, çocuklarının haklarını çalmış oluyor. Biri zengin oluyorsa, mutlaka biri fakirleşmiş olur.

Siyasi İslam çoktan bitmiştir. Ama devlet erkini elinde bulundurduğu sürece, hortumları cebimizden çıkmayacaktır.

Siyasi İslam ile yüzleşilemeyen toplumlarda, buna benzer hikâyeler hep var olmaya ve yaşamaya devam edecektir.

Hiç değişmedi.

Hep aynı kaldı.

 

Birlik Beraberlik İçin Son Bir Şarkı

Birlik Beraberlik İçin Son Bir Şarkı

İstanbul’da kabare işi yapan Agop, Türkiye’deki gelişmeler üzerine yaşayamaz hâle gelince, kabaresini oyuncuları Anita, Azize ve Nefise ile birlikte “zorunlu göç” ile Lefkoşa’ya taşımıştır. Orada açılan kabareye başkaları da katılacaktır. Georgina, ışıkçısı da Lefkoşeli Türk’tür.

Lefkoşa o süreçte İngiliz yönetimi içindedir. Olaylar henüz toplumlar arasında çatışmaya dönüşmemiştir. 1957 yılı, bir yol ayrımının görünür olmaya başladığı yıl gibidir.

O tarihlerde Ortadoğu ateş topudur. Halklar birbirine girmiş, ateş içinde savaşmaktadır. Kıbrıs’ın geleceği de bu çatışmaların gelişimi ile bağlantılıdır; çünkü İngiliz çıkarları, adanın nasıl bir yol izleyeceğini belirleyecektir.

Siyasi olaylar, toplumun çözülmesi ve yeniden oluşturulma sürecinde Agop’un deyimiyle “kabare dünya içinde bir dünyadır. Mutlulukta uzlaştığın” ayrı bir dünyadadır.

Seyircisinin özellikle her kesimden olmasına özen gösterirken alışverişlerini de çeşitlendirmiş, her kesimden alışveriş yapmaya dikkat etmektedir. Kısaca, o taraf değildir. Dışarıda ne olursa olsun, bu kabare içinde birlikte mutlu olmak, aynı zamanda ortak eğlenebilmektir.

Kabare sadece eğlence değildir elbette; eğlendirirken mesajlar da vermektedir. O, birlikten ve ortak yaşamdan taraftır. Ayrım yapmadan tüm seyirciler karışık oturmaktadır. İngiliz sömürgecilere karşı direnen Rumlar, Türkler, İngilizler ve diğer halklar, hepsi o kabare çatısı altında eşittir.

Fakat dışarıdaki dünya değişmektedir.

Lefkoşa Belediye Meclisi’ndeki 12 azadan 8’i Rum, 4’ü Türk’tür. Olaylar öyle bir gelişir ki Türkler ve Rumların yaşam alanları arasında dikenli teller çekilir, adanın taksimi için adımlar atılır.

Bu gelişmeler üzerine Agop’un sesi duyulur:

“Farklılıklar güzeldir. Engel değildir beraber olmaya. Ama ne vakit ki bir farklılığın altını çizerler, misal o Türk’tür, bu Rum’dur, bu Ermeni’dir derler, işler değişir. Ne vakit ki bir farklılığın altını çizerler, o vakit bir ihtimalin de üstünü çizerler; beraber olma ihtimalinin.”

Korkusunu dillendirmekte, Rumları ve Türkleri kabaresinde birlikte eğlenmeleri için davet etmeye devam etmektedir.

İşin ilginç yanı, o dönemde kabare altın çağını yaşamaktadır. Kargaşanın ortasında altın zamanını yaşayan kabare!

Kargaşadan kaçmışlar, yeni yaşam alanlarını bulmuşlar ama kaderleri belki onları izlemektedir. Ülke, İstanbul’daki Eylül Olayları’nda olduğu gibi yağmaya, talana, öldürmeye doğru ilerlemektedir. Rumlar Rum dükkânlarından, Türkler Türklerden alışveriş yapmakta, parası olanlar ise İngiliz dükkânlarına gitmektedir. Elbette Rumlar gidenler tarafında değildir, çünkü silahlı bir mücadeleye girişmişlerdir. Ayrışma, “birlik” kelimesinin içinde olgunlaşmaktadır.

Kabarede çalışanlar, yaşayanlar ise bu çatışmada taraf değildir; aradadır.

Bu konuda Agop şöyle der:

“Hasbelkader içine doğduğumuz bu yerde, yerimizi arar dururuz. Bazılarımız diğerlerinden daha fazla. Yerini bulamayanlar köklerini salamazlar… Arada kalanların kökleri nereye doğru uzar?”

Yeni yaşam alanında kök salamayacaklarını hissetmektedir ama umut taşımaktadır. Bir ihtimal!

O ihtimal onları ayakta, bir arada tutmaktadır. En azından toplumdaki ayrışma kabare içinde olmayacaktır. Bir arada, birlikte çalışmaya, birbirine karşı hoşgörü geliştirmeye çalışarak kriz anlarını yönetebilmektedirler.

Farklı kültürden gelen insanların ortak kaderidir kabare. Farklı kültürlerin mozaiğidir. Her dilden şarkılar söylenir. Her dilden kelimeler sıkışır cümlelerin arasına.

Bir çatı altında bir umudu yeşertmek ve kök salması için uğraşan Agop’un hesaba katmadığı gelişmeler ise artık onun dünyasının kapısını çalmaya başlamıştır.

Çatışmaların en yoğun yaşandığı zamanda Kıbrıs Cumhuriyeti kurulması fikri ortaya atılır ve kısa zamanda iki toplumlu bir cumhuriyet doğar. Ayrılık, birden birlikte cumhuriyet çatısı altında yaşamaya dönüşmüştür…

Yeni umutlar, yeni gelecek hayalleri…

Agop şaşkındır, inanamaz.

İnanılması güç olan gerçekleşmiştir. Dikenli teller ortadan kaldırılmış, cumhuriyet oluşturulmuştur.

Türk ve Rum toplumlarına devlet yönetiminde belirli oranlarda temsil hakkı verilir. Ama azınlık olanlara, yani Rum ve Türkler dışında kalanlara iki seçenek sunulacaktır: Kimin yanında olarak anılacaklardır?

Ermeni Agop’a ya Rum olacaksın ya da Türk dayatması yapılır.

Seçimlerde gizli oy kullanılmasına rağmen kime ne kadar oy çıktığı sorgulanmakta, nerede oy kullandığına bağlı olarak Türklere ya da Rumlara ne kadar oy atıldığı ve kimler tarafından atıldığı araştırılmaktadır. Her iki toplum, kendi lehine gelmeyen oyu ajanlıkla, hainlikle suçlayacak söylemler geliştirmektedir. Kısaca, nefret söylemi tohumları toplumlar arasında, azınlıklara yönelik de işlemektedir.

Dışarıda yeniden çatlaklar oluşurken kabarede hayat devam etmektedir.

1964 yılını karşılamak için Agop hazırlıklar yaparken Rum ve Türkler arasında silahlı çatışmalar başlar. Silahlı çatışma Anita’yı İstanbul’daki Eylül Olayları’na alıp götürür; travması gün yüzüne çıkar.

Onu yatıştırmaya çalışırken ışıkçı Mustafa soluk soluğa kabareye gelir. Mahallelerinin ateş altında olduğunu belirtir ve ailesini görmek için geri gideceğini söyler.

Agop da onu izler ve geri dönemez.

Agop, İstanbul’dan sürgün edilen Ermeniler ile aynı kaderi paylaşır…

Oyun eğlencelidir; trajedinin içinde eğlenceyi, yaşanmış hikâyelerin yeniden kurgulanarak ortaya çıkarıldığı bir müzikal olarak karşımıza çıkar. Hem eğlenirken hem de tarihe doğru uzanan bir yolculuktur.

Sahnede Ermeni, Rum, İngiliz ve İstanbul’dan gelen Türk kendi şiveleri ile Türkçe konuşurken, Lefkoşalı olan ışıkçı Mustafa’nın İstanbul Türkçesi konuşması beni şaşırttı. Ben ondan Kıbrıs şivesi ile oyuna katılmasını beklerdim.

Onun dışında oyunu çok başarılı buldum. Her oyuncu üzerine düşen görevi fazlasıyla yerine getirmiştir. Dansçıların oyuna katkıları da küçümsenmez. Onlar sessizdir ama dansları ile oyuna derinlik katmışlardır.

Öncelikle oyunu yazan ve yöneten Aliye Ummanel’in tarihi derinlemesine araştırması, onu bir müzikal içine damıtması, oyuncuları zamanın olaylarını slogan atmadan, içten içe incelikle işleyerek seyirciye ulaştırması açısından çok değerli.

Kıbrıs tiyatrosunun temel taşını atmış olduğunu düşündüm.

Gerçi Kıbrıs tiyatrosu hakkında çok bilgim yok ama ileride Kıbrıs kültürünün daha görünür ve bizler tarafından izlenir hâle gelmesinde bu oyunun önemli bir yer tutacağını düşünüyorum.

Oyuncular hakkında yazmadan önce özellikle dekoru, ışığı, müzisyenlerin konumu ve canlı performansları hakkında da birkaç söz etmek gerekiyor. Çünkü bunların her biri oyunun dünyasını kuruyor.

Hem oyunun seyrinin seyirciye aktarılmasını hem de oyunun anlaşılır kılınmasını sağlamışlar. Eksik bir ışık hâli yoktur. Oyunda boşluklar ve sessizlik, karanlık anın derinliği, sahnede karanlıkta ya da gri hâlde kalan alanların kullanımı dikkat çekicidir.

Dekor sade ve gerektiği kadar var. Ne fazla ne de eksiktir.

Müzisyenlerin canlı performansı ise oyunun içinden geçiyor. Her nota, her ezgi oyuncudan aldığı nefesi seyirciye taşıyor.

Bu oyunda mikrofonun nerede ve nasıl kullanılacağını da çok güzel gerçekleştirmişler. Son zamanlarda her oyunda alakasız şekilde mikrofon kullanarak oyuncuyu sahnede kaybeden yönetmenlerden değildir. Mikrofonun varlığı oyuncunun önüne geçmiyor; sahnenin içinde kalıyor. Çok başarılı bulduğum anlardır…

Oyunculara gelince, diyeceksiniz, hep Agop’tan bahsettin.

Elbette Agop oyunun başoyuncusudur. Onun anlatımı etrafında oyun kurgulanmıştır. Fakat onun yanında yer alan oyuncular ve roller olmasaydı oyun ortada olmazdı. Agop’un başarısı diğerlerinin başarısıdır.

Diğerlerinin başarısı, Osman Ateş’in oyunu içselleştirmesini de ortaya çıkarmıştır. Şivesini kullanımı, mimikleri ve vücut dili ile usta oyuncu olduğunu ortaya koymaktadır.

Anita rolünde Özgür Oktay, Georgina rolünde Hatice Tezcan, Azize rolünde Döndü Özata, Nefise rolünde Gülsefa Dede, Mustafa rolünde Altekin Erginel, Charis rolünde Barış Refikoğlu, Mr. Filanca rolünde Ali Moda; oyuna, bu esere verdikleri emek her türlü övgüyü hak ediyor.

Her biri şivelerini, trajediyi ve yaşanmış acıları anlatırken mimikleri, sesleri, duruşları ve yönetmenlerinin onlara yüklediği görevleri ustalıkla yerine getirmişler.

Ersen Sururi’nin müziği zamanın ruhunu bugüne taşımış…

Muhteşem…

Elbette canlı müzik yapanların emeklerine sağlık. Onlarsız bu oyun ortada olmazdı.

Emeği geçenlere canı gönülden teşekkür ederim.

 

İsmail Cem Özkan

 

Bir İhtimal Kabare

Yazan & Yöneten: Aliye Ummanel

Dekor Tasarım: Özlem Yetkili

Özgün Müzik: Ersen Sururi

Koreografi: Osman Ateş

Müzik Orkestrasyon: Cahit Kutrafalı

Işık Tasarım: Salih Kanatlı

Işık Uygulama: Fırat Çelik

Efekt Uygulama: Mehmet Eseri

Sahne Amiri: Naciye Arsel

Dekor Asistanı: Ali Moda

Orkestra: Ali Suyolcu, Ercüment Şeker, Ebru Pendakomolu, Ozan Sezikli

Oyuncular: Osman Ateş, Döndü Özata, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Barış Refikoğlu, Gülsefa Dede, Altekin Erginel