Nazım 19’unda Ne İse Kırkında da Odur!

Nazım 19’unda Ne İse Kırkında da Odur!

Yağmur çiseliyor. İstanbul her zamanki gibi yağmurla birlikte yavaşlamış, hatta yer yer felç olmuş. Buna rağmen salon dolu. Kadıköy’deki eski gazhane, tiyatro salonuna dönüştürülmüş. Salona girmeden önce, bilet kontrol alanında garip bir koku hâkim. Aynı havayı onlarca insan soluyor; bir şey olacaksa hepimize olacak. Belki de daha oyuna girmeden, farkında olmadan ortak bir kader duygusunun içinden geçiyoruz.

Sonra salona ve aslında geçmişin içine giriyoruz.

Sahne bir cezaevi. Dört tarafı demir parmaklıklarla çevrili bir alan, arkada bir saz, sahnenin iki yanında Nazım Hikmet’in portresi ve şiirler... Seyirciye yakın yerde, yine parmaklıkların arkasında şiirler ve aşk mektupları duruyor. Daha oyun başlamadan zamanın içine çekiliyoruz. Özlem Deniz Yetkili’nin tasarladığı cezaevi dekoru ve kostümler, Salih Kanatlı’nın ışığıyla birleşince geçmişin bir taklidi gibi durmuyor; bugünün içinden o zamana açılan bir kapı gibi hissettiriyor. Fatih Çiçekli’nin yaptığı özgün müziklerle Bursa Cezaevi’ndeki Nazım’ın hayatına, zamanın içine çekiliyoruz.

Sahnede bir tarafta 19 yaşındaki Nazım, diğer tarafta kırk yaşlarını yaşayan Nazım var. İki ayrı beden, ama sanki aynı ruhun iki ayrı zamanı. Gençliğin coşkusu ve dünyayı değiştirme arzusu ile hayatın bedellerini olgunlukla karşılayan kırk yaşındaki Nazım aynı sahnede buluşuyor. Dün neye inanmışsa bugün de o inancın arkasında: Nazım 19’unda ne ise kırkında da odur.

Zaman ilerlemiş, bedeller ağırlaşmış ama idealleri değişmemiştir. Üstelik cezaevinde olmak onun üretmesine engel değildir. Üretmek, içeride önyargıları yıkarak yeni dostluklar kurmanın, yatay ilişki kurmanın anahtarıdır. O ürettikçe çevresindeki insanların hikâyelerinden beslenir, düş dünyası büyür.

Dört parmaklığın arkasında ise dört kadın var… Nazım’ın hayatına giren kadınlar. Zaman zaman roller çoğalıyor; biri sözünü bitirmeden diğeri kaldığı yerden devam ediyor. Nazım’ın hayatındaki kadınları yalnızca birer karakter olarak değil, onun duygularına açılan kapılar olarak görüyoruz. Dışarıdaki yaşam da zordur onlar için. Dışarıda da görünmez bir cezaevi vardır; insanın yaşamını ve özgürlüğünü kısıtlayan başka duvarlar...

Sahnenin kendisi de zamanın içinden çıkıp gelmiş gibi. Işık, kostüm, ses ve dekor; hiçbiri yalnızca dönemi taklit etmek için kullanılmamış. Dönemin tarihini ve duygularını taşıyan arkadaki saz ve müzikler, oyunun bütününe hizmet ediyor.

Ve sonra cezaevinin diğer insanlarıyla, yani Memleketimden İnsan Manzaraları ile karşılaşıyoruz. Her biri geldiği yörenin şivesini, korkusunu ve hikâyesini beraberinde getiriyor. İnsanların cezaevine düşmesine neden olan koşullar üzerinden dönemin korkusu ve arkasındaki sistem sorgulanıyor. Cezaevi ayrı bir dünyadır; orada gerçekler çıplaktır.

Nazım’ın yakınlarından gelen “yolundan dönmesi, düzenle uzlaşması” talepleri ve onu içeride tutan dönemin Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’ın tutumu, siyasal baskının izlerini sahneye taşıyor. Komünist olduğu için hedef alınması, geçmişte birlikte yürüyenlerin düzenin kadrolarına geçmesi... Bu siyasal atmosfer bugün de farklı öznelerle devam ediyor. Evrensel hukukun yerini kişiye özel cezalandırmaların aldığı günümüz dünyası ile geçmiş arasında köprüler kuruluyor.

Özneler değişebilir, yöntemler değişebilir, zaman değişebilir. Fakat insanın korkusu, baskı karşısındaki tutumu, adalet arayışı, inandığı şey uğruna bedel ödeme meselesi bütünüyle ortadan kalkmıyor. Oyun bunu seyircinin karşısına bir ders gibi koymuyor. Aytunç Şabanlı, İzel Seylani, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Döndü Özata, Melihat Melis Beşe, Umut Ersoy, Kurtuluş Altaylı ve Altekin Erginel’den oluşan kadro, bu meseleyi bize doğrudan yaşatıyor.

Az oyuncuyla çoklu karakter yaratılması oyunun ritmini hep canlı tutuyor. Her oyuncu birden fazla insanın hikâyesini taşıyor. Zaman kırılıyor, hikâyeler birbirine geçiyor ama oyun hiç dağılmıyor.

Seyirci koltuğunda bir an 19 yaşındaki Nazım’ın coşkusuna kapılıyor, bir an kırk yaşındaki Nazım’ın ağırlığını taşıyor, bir an cezaevindeki bir başka insanın çaresizliğine ortak oluyoruz. Ve zaman bir noktadan sonra önemini kaybediyor.

“Bizi esir ettiler, bizi hapse attılar: beni duvarların içinde, seni duvarların dışında…”

Bu sözler sahnede geçmişte söylenmiş bir söz olmaktan çıkıyor. Duvarların yalnızca dışarıda olmadığını, insanın hapishaneyi kendi içinde de taşıyabileceği düşüncesi bugünün seyircisine kadar ulaşıyor.

Oyunun ruhunda Nazım Hikmet’in tiyatro bakışının izlerini sürekli görmek mümkün. Yaşar Ersoy’un yönetiminde onun söylemleri, düşüncesi ve tiyatro anlayışı oyunun içine ince ince işlenmiş. İnsanlar zaaflarıyla da erdemleriyle de sahnede. Yukarıdan bakan bir anlatım yok. Oyun bizi bir şeylere ikna etmeye çalışmıyor; bize bakmamız gereken yeri gösteriyor ve gerisini bize bırakıyor.

Lefkoşa Belediye Tiyatrosu, 45. yılında tam da kendi anlayışına uygun bu oyunla geleceği kucaklıyor. Yaşar Ersoy’un kurucusu olduğu tiyatrosunu ustalara ve emin ellere bırakmış olmasının verdiği özgüven, bu anlayışın daha da ileriye taşınacağı duygusunu seyirciye geçiriyor.

Yıllar geçerken değişmek, gelişmek, yenilenmek ama özünü kaybetmemek… Ve dün söylenen bir sözün, yıllar sonra bugün hâlâ seyircinin karşısında bir karşılığı olabilmesi…

Lefkoşa Belediye Tiyatrosu bunu başarıyor.

Yaşar Ersoy’un temelini attığı bu ışık, 45 yıllık köklü bir çınara dönüşerek bizi zamansız bir yolculuğa çıkarıyor. Sahne, karanlığın ortasında aydınlığı, umutsuzluğun inadına umudu yeşertirken; direnmenin, insan onurunu var eden en soylu eylemlerden biri olduğunu 45. yılın gururuyla usulca kalbimize fısıldıyor...

İsmail Cem Özkan

 

Aşk İçinde Mahpushane (Lefkoşa Belediye Tiyatrosu)

Yaşayan ve Yazan: Nazım Hikmet

Oyunlaştıran ve Yöneten: Yaşar Ersoy

Dekor, Kostüm Tasarımı: Özlem Yetkili

Işık Tasarımı: Salih Kanatlı

Özgün Müzik: Fatih Çiçekli

Afiş Broşür Tasarımı: Umut Ersoy

Fotoğraf: Yıltan Taşçı

Asistan: Ali Moda

Işık Uygulama: Fırat Çelik

Ses-Efekt Uygulama: Mehmet Eseri

Sahne Amiri: Mehmet Demir

Oyuncular: Aytunç Şabanlı, İzel Seylani, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Döndü Özata, Melihat Melis Günalp, Umut Ersoy, Kurtuluş Altaylı, Altekin Erginel

 

Hiç değişmedi, hep aynı kaldı...

Hiç değişmedi, hep aynı kaldı...

“Bir köşede mırmır edenler gördüm,
Görüp yanlarına sokuldum;
Diyorlar ki: ‘Elli, yetmiş...’
‘Nedir?’ dedim.
‘Bir cuma günü zengin gelir, elli, yetmiş para verir.’ dendi.”

Şair Eşref

Aradan onca yıl geçti; düzen değişti, isimler değişti, araçlar değişti, söylemler değişti ama görünen o ki hikâye hiç değişmedi.

Almanya'da sigortayı dolandıran, zengin yaşamını ve göremediği bir hayatı aldığı lüks araçlarla yollara döken bir kadın ve bir erkek tutuklanmış. İslam vurgusu, İslami kurallara göre —ki sonradan uydurulmuş bir türban hâli mevcut; gerçekte bu örtünün 1980 öncesinde yoktur— kıyafet giyen bir kadının teşhiri üzerinden medyada manşet manşet dolaşıyor.

Türkiye'de ise iktidarda olan siyasi İslami bir partinin vekili, parti üst yönetiminde yer alan ve aynı Almanya'daki gibi giyinen, siyasi İslam temsilcisi olduğunu üzerinde taşıdığı kıyafetle ortaya koyan bir kadının medyada manşetlerde yer alması tesadüfi mi?

Elbette değil!

Siyasi İslam imajını kullanarak soygun düzeni devam ediyor.

Bu düzen öyle basitçe geçiştirilecek bir şey değildir.

Medyaya reklam vererek “ev, araba veren bankayız ama biz İslami bankayız” vurgusu yapan katılım bankalarının ve şirketlerinin vurgunu henüz ortalığa serilmedi. Onların borsa içindeki çalışmaları, faiz ile para işlettikleri, o evleri ve arabaları ne karşılığında verdikleri ortaya serilince, İslam'ın meşhur şu “adaletli ekonomi düzeni” gerçek anlamda ortaya serilmeyecek mi?

“Huzur İslam'da” vurgusunun, huzur yok olunca propaganda dilinden sönümlenmesi gibi, elbette serilecek.

Zaten çoktan siyasi İslam, “siyasi olarak” iflas etmiş bir düzendir.

IŞİD, El Kaide, HTŞ ve Suriye devlet başkanlığına giden siyasi İslam; sorunlara çözüm bulamadığı için Amerikan emperyalistlerinden yardım beklemektedir. Onlardan aldıkları meşruiyet de ortadadır.

Siyasi İslam'ın yaratmış olduğu tek tip kıyafet, kendi içinde çeşitlilik göstermesiyle bu imajı ortadan kaldırmamaktadır. Kadına araba kullanımına izin verilmesi, iş yeri açması, çalışma hayatının içinde olması tamamıyla reklamdan ve vitrin düzenlemekten başka bir şey değildir. Şeriat hükümleri içinde kadının yeri bellidir.

Kadının iş kadını olarak görünmesi, yalnızca gelen müşteriye sunulmuş bir imajdır.

Dini görüşü ve duruşu ortada olanları müşterilerini kapıda karşılayıp, arkasından parasını cebinden alan, hortumlayan bir düzen kurmuşlar.

Onlar, gerek borsadan gerek kurdukları şirketlerden hem devleti hem de müşterisini dolandırıp yolsuzluk yapmasının dinde yeri aranırsa, mutlaka tozlanmış sayfalar arasında bulunur. Ama kimden referans alınırsa alınsın, hırsızlık hırsızlıktır.

Yapılan her yolsuzluk, bir çocuğun geleceğinin çalınmasıdır...

Her hırsız, başkasının hayalini çalmaktır; geleceğini, başkalarının çocuklarının geleceğini karartmaktan başka bir şey değildir.

Siyasi İslam, önce para, sonra iman demiş; her olanağı kendi lehine çevirip çocuklarının geleceğini garanti altına alıyormuş. Elbette birileri çocuklarının geleceğini garanti altına alırken, diğerlerinin, yani çoğunluğun, çocuklarının haklarını çalmış oluyor. Biri zengin oluyorsa, mutlaka biri fakirleşmiş olur.

Siyasi İslam çoktan bitmiştir. Ama devlet erkini elinde bulundurduğu sürece, hortumları cebimizden çıkmayacaktır.

Siyasi İslam ile yüzleşilemeyen toplumlarda, buna benzer hikâyeler hep var olmaya ve yaşamaya devam edecektir.

Hiç değişmedi.

Hep aynı kaldı.

 

Birlik Beraberlik İçin Son Bir Şarkı

Birlik Beraberlik İçin Son Bir Şarkı

İstanbul’da kabare işi yapan Agop, Türkiye’deki gelişmeler üzerine yaşayamaz hâle gelince, kabaresini oyuncuları Anita, Azize ve Nefise ile birlikte “zorunlu göç” ile Lefkoşa’ya taşımıştır. Orada açılan kabareye başkaları da katılacaktır. Georgina, ışıkçısı da Lefkoşeli Türk’tür.

Lefkoşa o süreçte İngiliz yönetimi içindedir. Olaylar henüz toplumlar arasında çatışmaya dönüşmemiştir. 1957 yılı, bir yol ayrımının görünür olmaya başladığı yıl gibidir.

O tarihlerde Ortadoğu ateş topudur. Halklar birbirine girmiş, ateş içinde savaşmaktadır. Kıbrıs’ın geleceği de bu çatışmaların gelişimi ile bağlantılıdır; çünkü İngiliz çıkarları, adanın nasıl bir yol izleyeceğini belirleyecektir.

Siyasi olaylar, toplumun çözülmesi ve yeniden oluşturulma sürecinde Agop’un deyimiyle “kabare dünya içinde bir dünyadır. Mutlulukta uzlaştığın” ayrı bir dünyadadır.

Seyircisinin özellikle her kesimden olmasına özen gösterirken alışverişlerini de çeşitlendirmiş, her kesimden alışveriş yapmaya dikkat etmektedir. Kısaca, o taraf değildir. Dışarıda ne olursa olsun, bu kabare içinde birlikte mutlu olmak, aynı zamanda ortak eğlenebilmektir.

Kabare sadece eğlence değildir elbette; eğlendirirken mesajlar da vermektedir. O, birlikten ve ortak yaşamdan taraftır. Ayrım yapmadan tüm seyirciler karışık oturmaktadır. İngiliz sömürgecilere karşı direnen Rumlar, Türkler, İngilizler ve diğer halklar, hepsi o kabare çatısı altında eşittir.

Fakat dışarıdaki dünya değişmektedir.

Lefkoşa Belediye Meclisi’ndeki 12 azadan 8’i Rum, 4’ü Türk’tür. Olaylar öyle bir gelişir ki Türkler ve Rumların yaşam alanları arasında dikenli teller çekilir, adanın taksimi için adımlar atılır.

Bu gelişmeler üzerine Agop’un sesi duyulur:

“Farklılıklar güzeldir. Engel değildir beraber olmaya. Ama ne vakit ki bir farklılığın altını çizerler, misal o Türk’tür, bu Rum’dur, bu Ermeni’dir derler, işler değişir. Ne vakit ki bir farklılığın altını çizerler, o vakit bir ihtimalin de üstünü çizerler; beraber olma ihtimalinin.”

Korkusunu dillendirmekte, Rumları ve Türkleri kabaresinde birlikte eğlenmeleri için davet etmeye devam etmektedir.

İşin ilginç yanı, o dönemde kabare altın çağını yaşamaktadır. Kargaşanın ortasında altın zamanını yaşayan kabare!

Kargaşadan kaçmışlar, yeni yaşam alanlarını bulmuşlar ama kaderleri belki onları izlemektedir. Ülke, İstanbul’daki Eylül Olayları’nda olduğu gibi yağmaya, talana, öldürmeye doğru ilerlemektedir. Rumlar Rum dükkânlarından, Türkler Türklerden alışveriş yapmakta, parası olanlar ise İngiliz dükkânlarına gitmektedir. Elbette Rumlar gidenler tarafında değildir, çünkü silahlı bir mücadeleye girişmişlerdir. Ayrışma, “birlik” kelimesinin içinde olgunlaşmaktadır.

Kabarede çalışanlar, yaşayanlar ise bu çatışmada taraf değildir; aradadır.

Bu konuda Agop şöyle der:

“Hasbelkader içine doğduğumuz bu yerde, yerimizi arar dururuz. Bazılarımız diğerlerinden daha fazla. Yerini bulamayanlar köklerini salamazlar… Arada kalanların kökleri nereye doğru uzar?”

Yeni yaşam alanında kök salamayacaklarını hissetmektedir ama umut taşımaktadır. Bir ihtimal!

O ihtimal onları ayakta, bir arada tutmaktadır. En azından toplumdaki ayrışma kabare içinde olmayacaktır. Bir arada, birlikte çalışmaya, birbirine karşı hoşgörü geliştirmeye çalışarak kriz anlarını yönetebilmektedirler.

Farklı kültürden gelen insanların ortak kaderidir kabare. Farklı kültürlerin mozaiğidir. Her dilden şarkılar söylenir. Her dilden kelimeler sıkışır cümlelerin arasına.

Bir çatı altında bir umudu yeşertmek ve kök salması için uğraşan Agop’un hesaba katmadığı gelişmeler ise artık onun dünyasının kapısını çalmaya başlamıştır.

Çatışmaların en yoğun yaşandığı zamanda Kıbrıs Cumhuriyeti kurulması fikri ortaya atılır ve kısa zamanda iki toplumlu bir cumhuriyet doğar. Ayrılık, birden birlikte cumhuriyet çatısı altında yaşamaya dönüşmüştür…

Yeni umutlar, yeni gelecek hayalleri…

Agop şaşkındır, inanamaz.

İnanılması güç olan gerçekleşmiştir. Dikenli teller ortadan kaldırılmış, cumhuriyet oluşturulmuştur.

Türk ve Rum toplumlarına devlet yönetiminde belirli oranlarda temsil hakkı verilir. Ama azınlık olanlara, yani Rum ve Türkler dışında kalanlara iki seçenek sunulacaktır: Kimin yanında olarak anılacaklardır?

Ermeni Agop’a ya Rum olacaksın ya da Türk dayatması yapılır.

Seçimlerde gizli oy kullanılmasına rağmen kime ne kadar oy çıktığı sorgulanmakta, nerede oy kullandığına bağlı olarak Türklere ya da Rumlara ne kadar oy atıldığı ve kimler tarafından atıldığı araştırılmaktadır. Her iki toplum, kendi lehine gelmeyen oyu ajanlıkla, hainlikle suçlayacak söylemler geliştirmektedir. Kısaca, nefret söylemi tohumları toplumlar arasında, azınlıklara yönelik de işlemektedir.

Dışarıda yeniden çatlaklar oluşurken kabarede hayat devam etmektedir.

1964 yılını karşılamak için Agop hazırlıklar yaparken Rum ve Türkler arasında silahlı çatışmalar başlar. Silahlı çatışma Anita’yı İstanbul’daki Eylül Olayları’na alıp götürür; travması gün yüzüne çıkar.

Onu yatıştırmaya çalışırken ışıkçı Mustafa soluk soluğa kabareye gelir. Mahallelerinin ateş altında olduğunu belirtir ve ailesini görmek için geri gideceğini söyler.

Agop da onu izler ve geri dönemez.

Agop, İstanbul’dan sürgün edilen Ermeniler ile aynı kaderi paylaşır…

Oyun eğlencelidir; trajedinin içinde eğlenceyi, yaşanmış hikâyelerin yeniden kurgulanarak ortaya çıkarıldığı bir müzikal olarak karşımıza çıkar. Hem eğlenirken hem de tarihe doğru uzanan bir yolculuktur.

Sahnede Ermeni, Rum, İngiliz ve İstanbul’dan gelen Türk kendi şiveleri ile Türkçe konuşurken, Lefkoşalı olan ışıkçı Mustafa’nın İstanbul Türkçesi konuşması beni şaşırttı. Ben ondan Kıbrıs şivesi ile oyuna katılmasını beklerdim.

Onun dışında oyunu çok başarılı buldum. Her oyuncu üzerine düşen görevi fazlasıyla yerine getirmiştir. Dansçıların oyuna katkıları da küçümsenmez. Onlar sessizdir ama dansları ile oyuna derinlik katmışlardır.

Öncelikle oyunu yazan ve yöneten Aliye Ummanel’in tarihi derinlemesine araştırması, onu bir müzikal içine damıtması, oyuncuları zamanın olaylarını slogan atmadan, içten içe incelikle işleyerek seyirciye ulaştırması açısından çok değerli.

Kıbrıs tiyatrosunun temel taşını atmış olduğunu düşündüm.

Gerçi Kıbrıs tiyatrosu hakkında çok bilgim yok ama ileride Kıbrıs kültürünün daha görünür ve bizler tarafından izlenir hâle gelmesinde bu oyunun önemli bir yer tutacağını düşünüyorum.

Oyuncular hakkında yazmadan önce özellikle dekoru, ışığı, müzisyenlerin konumu ve canlı performansları hakkında da birkaç söz etmek gerekiyor. Çünkü bunların her biri oyunun dünyasını kuruyor.

Hem oyunun seyrinin seyirciye aktarılmasını hem de oyunun anlaşılır kılınmasını sağlamışlar. Eksik bir ışık hâli yoktur. Oyunda boşluklar ve sessizlik, karanlık anın derinliği, sahnede karanlıkta ya da gri hâlde kalan alanların kullanımı dikkat çekicidir.

Dekor sade ve gerektiği kadar var. Ne fazla ne de eksiktir.

Müzisyenlerin canlı performansı ise oyunun içinden geçiyor. Her nota, her ezgi oyuncudan aldığı nefesi seyirciye taşıyor.

Bu oyunda mikrofonun nerede ve nasıl kullanılacağını da çok güzel gerçekleştirmişler. Son zamanlarda her oyunda alakasız şekilde mikrofon kullanarak oyuncuyu sahnede kaybeden yönetmenlerden değildir. Mikrofonun varlığı oyuncunun önüne geçmiyor; sahnenin içinde kalıyor. Çok başarılı bulduğum anlardır…

Oyunculara gelince, diyeceksiniz, hep Agop’tan bahsettin.

Elbette Agop oyunun başoyuncusudur. Onun anlatımı etrafında oyun kurgulanmıştır. Fakat onun yanında yer alan oyuncular ve roller olmasaydı oyun ortada olmazdı. Agop’un başarısı diğerlerinin başarısıdır.

Diğerlerinin başarısı, Osman Ateş’in oyunu içselleştirmesini de ortaya çıkarmıştır. Şivesini kullanımı, mimikleri ve vücut dili ile usta oyuncu olduğunu ortaya koymaktadır.

Anita rolünde Özgür Oktay, Georgina rolünde Hatice Tezcan, Azize rolünde Döndü Özata, Nefise rolünde Gülsefa Dede, Mustafa rolünde Altekin Erginel, Charis rolünde Barış Refikoğlu, Mr. Filanca rolünde Ali Moda; oyuna, bu esere verdikleri emek her türlü övgüyü hak ediyor.

Her biri şivelerini, trajediyi ve yaşanmış acıları anlatırken mimikleri, sesleri, duruşları ve yönetmenlerinin onlara yüklediği görevleri ustalıkla yerine getirmişler.

Ersen Sururi’nin müziği zamanın ruhunu bugüne taşımış…

Muhteşem…

Elbette canlı müzik yapanların emeklerine sağlık. Onlarsız bu oyun ortada olmazdı.

Emeği geçenlere canı gönülden teşekkür ederim.

 

İsmail Cem Özkan

 

Bir İhtimal Kabare

Yazan & Yöneten: Aliye Ummanel

Dekor Tasarım: Özlem Yetkili

Özgün Müzik: Ersen Sururi

Koreografi: Osman Ateş

Müzik Orkestrasyon: Cahit Kutrafalı

Işık Tasarım: Salih Kanatlı

Işık Uygulama: Fırat Çelik

Efekt Uygulama: Mehmet Eseri

Sahne Amiri: Naciye Arsel

Dekor Asistanı: Ali Moda

Orkestra: Ali Suyolcu, Ercüment Şeker, Ebru Pendakomolu, Ozan Sezikli

Oyuncular: Osman Ateş, Döndü Özata, Özgür Oktay, Hatice Tezcan, Barış Refikoğlu, Gülsefa Dede, Altekin Erginel

 

Otele Hoş Geldiniz, Çıkışınız Nehirden

Otele Hoş Geldiniz, Çıkışınız Nehirden

 

Nehirlerle çevrili, yosunların her şeyi teslim aldığı, kasvetli bir yerde otel işleten anne ve kızı Martha, otellerine gelen müşterilerini öldürerek, onların paralarına el koyarak hayatlarını düzenlemek, sürekli tasarladıkları deniz kenarında, kumların ayakları yaktığı yerlerin özlemi içindedirler. Son bir zengini öldürdülerse, o hayallerine kavuşacaklardır.

Bir gün otellerine bir müşteri gelir; gelen aslında geçmişi ile barışmak isteyendir. Oteli işleten anne ve kızı, aslında çocukken terk ettiği ailesidir. Jan, tereddüt içindedir; nasıl açıklayacaktır onlara, bilinmeze doğru adımını atarken nasıl bir yol izleyeceğini bilmemektedir. Olayların akışına göre davranacaktır. Eşi Maria ise bu plansız işe karşıdır; neden ailesine açılması konusunda çekingenliğini sorgulamaktadır… İstemez ama Jan, her şeye rağmen geri dönülmez yoldadır.

Otele kayıt yaptırmak için lobide beklerken tereddütleri sözlerine ve davranışına yansımaktadır… Tek başına otele yerleşecek ve geride bıraktığı ailesi ile yüzleşecek ve barışacaktır belki…

Varoluş sorgusudur öykünün konusu. Elbette Camus, kara mizahın her unsurunu ustalıkla kullanır; okuyucusunu ve sahnede bizi olaya yabancılaştırır. Jan yabancıdır; geçmişten gelen değil, yeni bir müşteridir. Martha için hayallerine giden bir hedeftir. O hedefi öldürecek ve sonra nehrin soğuk ve derin sularına atacaktır, tıpkı geçmişte yaptıkları gibi...

Annesi ise bu sefer isteksizdir, yorgundur; Martha ile çatışma halindedir. Bu sefer son olacaktır ama o sona adım atmakta zorlanmaktadır. Yılların birikimi bıkkınlık, çaresizlik ve kabul ediş vardır; kızı gibi beklentisi yoktur.

Martha yirmili yaşlarda, henüz bir erkek ile birlikte olmamış, bu kasvetli yerde yaşamak ve yaşlanmak istememektedir. Dışarıdan bakan için ergen kız ile annesinin çatışmasından bahsedildiğini düşünebiliriz; sonuçta o, kalıbına sığmayan, hayallerini gerçekleştirmek için her şeyi göze almış, hatta annesi ile çatışmaktan çekinmeyen isyankârdır…

Gelen zengin müşterinin olması zorunludur. Kim olduğu önemli değildir; gelen kim olursa olsun, müşteri olduğu için yabancıdır…

Olaylar öyle bir kurgulanır ki, bize absürt gelen o yaşananların bir trajedi olduğu gerçeğini ortadan kaldırmaz…

İzlediğim oyunda öncelikle dekordan bahsedeyim: S harfinin yere çizilmiş gibidir. Açık alanlar kapıdır. Girişler ve çıkışlar bu alanlardan olmaktadır. Ön taraf lobi, müşteri kabul yeridir. Arka taraf ise birinci kattaki odadır.

O mekânlar oyun ilerledikçe kafada somutlaşıyor. Başlangıçta neden orada bir eşyanın olduğu, neden eğimli uzun bir şeyin arka tarafta, bir masanın giriş bölümünde, bir taburenin kapının yanında durduğunu kafamızda somutlaştıramıyoruz; çünkü soyut şeyler, olayın akışında somutlaşacaktır.

Gizem aslında dekorun içinde başlıyor…

Işık tasarımı ise ön taraf ve arka taraf üzerine iki bölüm üzerinden düşünülmüş; kırmızı ışık ile olayın nerede geçmediği belirlenmiştir. Aydınlık bölüm, öykünün anlatıldığı alandır. Geçişler iç içedir.

Lobide anne ve kızı konuşurken, ağabeyleri, oyunda daha çok kardeş diye tercüme edilmiş şekilde, odada kaderini bilinmezlik içinde beklerken, onu hayali iletişim kurmak için kanal açmak için uğraşmaktadır…

Beklenti, anın duygusu ve başına geleceklerden habersiz bir gencin, ölümü tasarlamış kız kardeşin bir fincan çay ile yanına gitmesi ve sözde sipariş edilmiş olan çayın sunumudur…

Sipariş etmediği ama geleni çevirmek yerine bunu konuşmak için fırsata çevirmeye çalışan Jan’ın çaresiz son çabası ve çayı kabul edişi…

Müzik oyunun başlangıcında ve sonunda var. Bir de sanırım ben kaçırdım; ceset taşındığında mevcut olduğunu sonradan öğrendim. Oyun boyunca müzik yoktur.

Kısaca seyirciyi, oyunun akışına dahil eden bir uyarıcı yoktur. 90 dakika boyunca sahneden sadece sahnede rol alan oyuncuların sesi gelmektedir. Boşluk yok gibidir. Bir sahne bittiğinde diğeri, seyirciye düşünme, yorumlama fırsatı vermeden, seyircinin üzerine cümleler fırlatılmaktadır. Her cümle başka bir kurgunun, trajedinin parçasıdır.

Ölüm gelmektedir ama biz, ölüme karşı çaresizce izlemek ile yetiniyoruz. Ölüm yabancıdır, hayaller ise gerçek!

Martha rolünde Gülsefa Dede, oyunun başlangıcında öne çıkmasa da ilerleyen zamanlarda, özellikle tek başına yaptığı tirat ile sesi ve vücudunu kullanımı ile öne çıkıyor; zaten oyunun büyük bir bölümündeki akışı da o belirlemektedir. Yönetmenin tercihi, Gülsefa Dede’yi diğer oyuncuların önüne daha görünür kılıyor.

Anne rolünde Özgür Oktay ise o bezgin, isteksiz, hayatın sonuna gelmiş, artık beklentisi kalmamış bir çaresizliği, çevreden kaynaklanan o yosunların içinde kendine alan açmış gibidir. Ölenin oğlu olduğu gerçeği ile yüzleştiğinde ise: "Özgürlüğümü yitirdim. Cehennemin başlangıcı bu." diyerek nehrin o karanlık sularına doğru gider.

Oyun içinde çokça kullanılan yoğun duman efekti, bölümler arasında geçiş ve nehrin o sisli halini sahneye taşır… Ölümün sessizce ifadesidir bir anlamda…

Jan rolünde ise Nejdet Serkan Sadıkoğlu, üstüne rolü en iyi şekilde verdiğine sahnede şahitlik ettik. Hem sesi hem de durumlara uygun vücut dilini kullanımı başarılı...

Jan’ın eşi Maria rolünde ise Hatice Tezcan, kendisini daha fazla ölüm sonrası odadaki kız kardeşi ile yüzleşmesinde ortaya çıkıyor; başlangıçtaki endişeli eş rolünden, endişesinin gerçekleşmesi ve sonrası sürecinde kız kardeş ile yüzleşilmesi… Ben başarılı buldum…

İhtiyar uşak, sahneden bir sağa, bir sola giden, sessizdir. Önce kim olduğu sorgulatan biri. Hiçbir iz yoktur, gizemlidir. Gizemini oyunun ilerleyen bölümlerinde Martha açıklaması ile öğreniriz. Konuşmayan ama gerek olduğunda sesini ortaya çıkarandır… Cinayetlerde anne ve Martha’nın yardımcısıdır…

Lefkoşe Belediye Tiyatrosunun bu oyununu İstanbul’da izleme şansına ulaştım. İlk defa Kıbrıs’tan gelen oyuncuları izledim. Kıbrıs Türkçesi ile mi sahneye koyacaklar diye bir beklenti ile gittim ama Kıbrıs TV programlarında olduğu gibi İstanbul Türkçesi konuşuluyordu…

Kıbrıs’ta birçok sorun yaşanmaktadır; o sorunların içinde tiyatrolar bir nefes alma alanıdır. İyi ki tiyatro var. Tiyatro, insanlık birikiminin süzülmüş halinin sahneden izleyiciye sadece bir bölümünün yansımasıdır.

İnsanlık sanat ile ilerlemiştir. Tek tip düşünceye, tek tip yaşantıya karşı her zaman tiyatro var olacaktır; çünkü tiyatro, toplumlara ayna olurken, aynı zamanda var olanın absürt halini seyirciye aktarmasıdır…

İsmail Cem Özkan

 

Yanlışlık (Lefkoşa Belediye Tiyatrosu)

Yazar: Albert Camus

Çevirmen: Ayberk Erkay

Yönetmen: Nehir Demirel

Dekor & Kostüm Tasarım: Özlem Yetkili

Işık Tasarım: Salih Kanatlı

Müzik: Hüseyin Kırmızı

Afiş Tasarım & Fotoğraf: Umut Ersoy

Dekor & Kostüm & Reji Asistanı: Ali Moda

Işık Uygulama: Fırat Çelik

Müzik & Efekt Uygulama: Mehmet Eseri

Oyuncular: Özgür Oktay, Gülsefa Dede, Nejdet Serkan Sadıkoğlu, Hatice Tezcan, Barış Refikoğlu

 Not: Yazıda yönetmenden bahsetmemiştim; çünkü tercihlerini beğenmedim. Oyun çok tekdüze ve sıkıcıydı. Keşke seyirciyi de kucaklayan bir anlayışla oyunu yönetmiş olsaydı. cem

Kanınızda Ne Var? Müşteri Numarası mı?

Kanınızda Ne Var? Müşteri Numarası mı?

Kanımız bizim hikâyemizi anlatıyor.

Dijital ekranları olan kan değerlendirme makinelerinden çıkan sonuçlar, dijital ortamdan doktorun ekranına, oradan da bizim e-Devlet ekranımıza yansıyor...

Gözlerimizin önünden geçmiyor hayat hikâyemiz; kan değerlendirmelerimiz üzerinden geçiyor.

Eskiden doktorun sıcak eli değerdi vücudumuza. Artık o bitti.

Bir eldivenli el, iğneyle kolumuzdaki damarı buluyor. Damar yolunu açıp tüplere kanlarımızı dolduruyorlar. Görmediğimiz laboratuvarlara kanlarımız gidiyor ve oradan sonuçlar geliyor...

Kime göre, hangi deniz seviyesine göre ölçtüler, bilmiyorum.

Laboratuvar ortamları nerede bulunuyor?

İstanbul'da alınan kan ile Ağrı'da alınan kan, aynı seviyede, aynı şeyleri mi konuşur?

Bilemiyorum...

Kanlarımıza değer biçen makineler, hangi insan vücuduna göre, kime göre "normal" diyor?

Kime, neye göre kalibrasyon yapılmıştır?

Hangi standartlara göre üretilmiştir bu makineler?

Kimi "normal" olarak algılıyor?

Sonuçta her insanın farklı bir parmak izi vardır.

Her insanın farklı kan değerleri; vücut yapısına, bulunduğu coğrafyaya, yaşadığı deniz seviyesindeki yüksekliğe göre değişir.

Hatta mevsimlerin bile önemi varken, bizim kanımız kime ne anlatır?

Benim hayat hikâyem kanımda mı yazılı?

Geçmişim, gelecekte ne yaşayacağımı kan değerlerime bakarak anlatır mı?

Belki yatalak olacağımı...

Belki kalp krizi geçireceğimi...

Belki de aniden oluşacak bir kanser hücresinin çılgınca besleneceğini...

Hayatımızın bu sürecine kadar kaç arkadaşımız aramızdan ayrıldı?

Kaçı yaşıyor?

Kaçı sağlıklı?

Kaçını modern tıp hasta etti?

Tıp her zaman iyileştirmez, şifa dağıtmaz; bazen de hasta yapar!

Tıp, insanlık tarihi boyunca şifa dağıtmak için geliştirilmiş evrensel bilimsel bir alandır.

Fakat ilaç firmaları bunu kâra dönüştürüp sürekli müşteri yaratacak bir alana evirdi...

İlaç firmaları, kapı kapı dolaştırdığı ilaç temsilcileri aracılığıyla doktorları, sağlık çalışanlarını ve sağlık bakanlıklarını para ile etik yolundan çıkarıyor.

Hangi ilca firması daha fazla komisyon, hediye, eşantiyon veriyorsa ya da yaz tatillerini en güzel otellerde, en güzel coğrafyalarda geçirecek olanaklar sunuyorsa...

İlaç firmaları sağlık alanını, etik yapısından kopararak hastaları müşteriye dönüştürdü.

Şirketlerin tek amacı vardır, kar elde etmek, çaresiz insanların üzerinden para kazanmak, ortaklarına para dağıtmaktır.

Kan değerlerimiz bize bugün ne anlatıyor?

Müşteri olduğumuzu mu, hasta olduğumuzu mu?

Sürekli tüketen, tükettikçe kazandıran bir sanayinin değişimi baş döndürücü.

İlaçlar üretiliyor, şifa verecek diye uzmanlık alanlarına ayrılıyor; ama diğer uzmanlık alanlarını da çökerten, onlara hasta üreten bir alana evriliyor...

Her ilacın bir yan etkisi bilinçli olarak mı ortaya çıkarılıyor?

Bugün kanımızı alıyorlar.

Plastik eldivenlerle elimizi tutup, cam tüplere kanlarımızı koyuyorlar. Üzerini plastik bir tıpayla kapatıyor ve laboratuvarlara gönderiyorlar...

Sonuçlar bizim hayat hikâyemiz.

Ama yaratılmış şekliyle...

Biz de bu yaratılan hayat hikâyemize bakıp cebimizdeki paraları sektöre, müşteri olarak aktarıyoruz.

Soyuluyoruz.

Ama gönüllü bir soyulma...

Ya da çaresiz bıraktırılmış bir soygun...

Kan değerlerimiz bizim hayat hikâyemiz mi?

Yarın yaşayacaklarımızın falı mı?

 

Bir Zil Sesine Sığan Hayat

Bir Zil Sesine Sığan Hayat

Yıllardır operaya gitmiyorum.

Çünkü Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğünün yazarlara sağladığı davetiyeler kaldırıldı. Oysa ben davetiye ile operaya gider, oyunu izler, o anda hissettiklerimi yazardım. Elbette biraz konusuna değinir, sanatçıların o mükemmel sahne koyuşlarından söz ederdim. Her başrolün iki farklı sanatçı tarafından seslendirildiği ya da canlandırıldığı düşüncesiyle, isim vermeden her ikisini de önermeyi seçerdim.

Ama benim gözüm her ne kadar sahnede olsa da, kulağım sahnenin altındaki çukurda, yani orkestradadır.

Oradan yükselen sese, tınıya, hatta tek bir zil sesinin bütün içindeki uyumuna dikkat ederdim.

Sahneyi belirleyen orkestra mıdır?

Yoksa sahne mi orkestrayı yönetir?

Peki yönetmen, sahne ile orkestra arasındaki anahtar mıdır?

Bir opera sahnelendiğinde, çukur ile sahne arasındaki o kopmaz bağlantı beni hep etkilerdi. Çukurda yer alan her sanatçının, her çalgının, her sesin ve her tınının bir araya gelerek nasıl bir atmosfer yarattığına tanıklık ederdim.

Ama en çok da kendimi bir zil çalanın yerine koyardım.

O anın gelmesini sabırsızlıkla bekleyen, bütün dikkatini tek bir işarete vermiş, belki de gerilim içinde yönetmenin elini gözleyen biri...

Bir zil sesi.

Sadece bir zil sesi.

Ama o sesin tam zamanında çıkması gerekir. Ne erken, ne geç.

Belki yıllarca çalışmış, yıllarca beklemiş, belki hayatının büyük bir bölümünü o birkaç saniyelik ana hazırlamıştır. Sonunda yönetmenin işareti gelir. Elindeki küçük hareketle orkestranın, dolayısıyla bütün sahnenin içinde yerini alır.

Sonra ses biter.

Ve o insan yine görünmez olur.

İşte tam burada düşünmeye başlardım:

İnsan kendi hayatını tamamen kendi iradesiyle seçme şansına sahip olsaydı, kim bir çukurda zil çalmayı seçerdi?

Bütün opera boyunca orada bulunan, ama neredeyse hiçbir zaman görünmeyen biri...

Afişte belki adı vardır.

Program kitapçığında belki ismi geçer.

Ama seyircinin gözü onu hiç görmez.

Oysa sahnede şarkı söyleyen bir insan bir gün görünür olur. Alkışlanır, hatırlanır, fotoğrafları çekilir. Belki yıllar sonra heykeli bile dikilir.

Peki zil çalanın?

Onun hayata bıraktığı nedir?

Bir zil sesi mi?

Belki de mesele tam olarak burada başlıyor.

İnsanın hayatta görünür olmakla var olmak arasındaki farkını düşünürüm. Bazıları hayatın tam ortasında görünür olur; bazıları ise başkalarının görünür olabilmesini sağlayan görünmez bir yerde durur.

O zil çalınmadan sahne eksik kalacaktır.

Ama zil çalan görünmeyecektir.

Belki de insanın hayat içindeki yerini belirleyen şey, ne kadar göründüğü değil, yokluğunda neyin eksileceğidir.

Operaya gitmeyeli çok uzun zaman oldu.

Fırsat bulursam yeniden gidip seyretmek istiyorum.

Bu kez sahneye değil, önce çukura bakacağım.

Yönetmenin eli havaya kalktığında, bütün opera boyunca o anı bekleyen insanı arayacağım.

Belki yine kendimi onun yerine koyacağım.

Bir zil sesi için bekleyen o görünmez insanın heyecanını anlamaya çalışacağım.

Ve zil çaldığında, belki de salondaki herkesten biraz daha fazla onu dinleyeceğim.

 

Özgürüz, İktidar Öyle Diyorsa…

Özgürüz, İktidar Öyle Diyorsa…

Seçimler sadece iktidarın kim olacağına karar verir; sorunları çözmez.

İktidarlar, seçimi kaybetmemek için yasal düzenlemeler yaparak koltukta oturma sürelerini uzatırlar. Her istisnai durum, bir sonraki seçimin istisnai durumunu ortaya çıkarır. Böylece seçim, sorunların çözümünden çok, iktidarın nasıl ve ne kadar süreyle değiştirileceği tartışmasına indirgenir.

Sorunları çözmenin adresini yalnızca seçim olarak göstermek, aslında “Biz bu sorunları çözecek yöntemlerden yoksunuz.” anlamına gelir. Seçim, demokrasinin vazgeçilmezi olarak sunulur; ama seçimlerde oyları kimin saydığından, sayımın kimin denetiminde olduğundan pek söz edilmez.

Oysa demokrasilerde mesele yalnızca seçim değildir; asıl mesele, kimin kimi ve neyi denetlediğidir. Denetimin eksik olduğu yerde otokrasi kendisine bir yuva oluşturur. Zamanla diğer özgürlük alanlarını da daraltarak özgürlüğü, yalnızca baskı uygulama özgürlüğüne kadar indirgeyebilir.

Özgürlük, kime göre?

Bugün ülkemiz özgürlükler ülkesidir; elbette iktidara göre.

Bugün ülkemiz ekonomik sorunlarını çözmekten uzak, krizden krize giren, bakıma muhtaç, dışa bağımlı; bağımsızlığını çoktan bankerlerin eline vermiş ve geleceğini onların çizeceği dar bir alana hapsetmiş bir konumdadır.

Her kapitalist ülkede olduğu gibi, bizim gibi yarı gelişmiş, diğer anlamıyla yarı sömürge devletlerde özgürlükler, yalnızca iktidarın gücünü ve meşruiyetini dışarıdan aramasından başka bir şey değildir.

İktidarın bu kadar zayıf olduğu dönemlerde ise krizden çıkış yolu savaşlar olarak ortaya çıkar. Savaş hem krizi besler hem de oluşturulan otokratik ortam sayesinde yandaş şirketlerin beslenmesine, geleneksel sermayenin elinden sermayenin alınmasına ve yeni pazarların oluşturulmasına hizmet eder. Kısacası savaş, hem kriz nedeni hem de çıkış kapısıdır.

Tam da bu nedenle, kriz koşullarında muhalefetin yalnızca seçimi bir çözüm kapısı olarak göstermesi önemlidir. Eğer muhalefet, bütün sorunların çözümünü sandığa bırakıyorsa, sorunların altına elini atmaktan korktuğu ve iktidarı dolaylı olarak desteklediği anlamına gelir.

Sonuçta, kriz koşullarında muhalefet için tek çıkış yolu seçimse, bu, o ülkede iktidar koltuğundan kimsenin kalkmaması anlamına gelir.

Çünkü kriz koşullarında özgürlük sokaklarda kazanılır.

İşçi sınıfı hakkını sokakta alır. Patronuna yalvararak, “Birikmiş paralarımızı bize ver.” diyerek alamaz.

İş güvenliği ve iş sağlığı da mücadele ile kazanılacak haklardır. Hiçbir işveren bunları gönüllü olarak vermez.

Ancak işçilerin sendikalı olması da tek başına işçilerin haklarını almak için mücadele edeceği anlamına gelmez. Çoğu sendika ve yönetici, kendi çıkarını işçinin çıkarının üstünde tutar; patronla yaptığı anlaşmayı patronun işine gelecek şekilde düzenler. İşçilerin hoşnutsuzluğunu ise bir Truva atı gibi onların arasına girerek, işyerini “kaybetme” korkusuyla onları pasifize etmek için kullanır.

Çoğu sendika ve lideri, adında “devrimci” ve “bağımsız” ifadeler taşısa da haklı olana bakmadan, işçi sınıfının içindeki işverenin silahı, burjuvazinin dostu ve kapitalizmin güvencesi hâline gelir.

Sonuçta mesele yalnızca kimin seçileceği değildir.

Mesele, kimin denetlediği, kimin mücadele ettiği ve hakkın kimin eliyle kazanıldığıdır.

Çünkü sandık iktidarı değiştirebilir; ama hayatı değiştirecek olan, insanların kendi hakları için verdiği mücadeledir.

 

Türk-Yunan sidik yarışı…

Türk-Yunan sidik yarışı…

Yunan devleti ile Türk devleti ne zaman sidik yarışına girdi? Peki, “kim sidiğini daha ileri fırlatır?” yarışından kimler kârlı çıkıyor?

Yunanistan, Osmanlı döneminde Osmanlı yönetimine karşı ayaklanarak bağımsızlığını kazandı. Krallar, darbeler ve siyasal çalkantılarla geçen süreçte bu gelişmelerden en fazla yararlananların başında İngilizler geldi. İngilizler, büyük ölçüde savaşmadan Kıbrıs’a yerleşti ve adanın geleceği üzerinde söz sahibi oldu. Kıbrıs, İngilizler açısından önemli bir üs hâline geldi; Ortadoğu’daki gelişmeleri izlemek ve gerektiğinde müdahale etmek için stratejik bir konum kazandı.

Türkler ve Yunanlılar arasındaki bu bitmeyen sidik yarışından en fazla silah üreten ülkeler, başta Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere olmak üzere, kazanç sağladı. Elbette yalnızca onlar değil; Sovyetler Birliği ve günümüzde Rusya da bu rekabetten kendi çıkarları doğrultusunda yararlandı.

Silahı satan mutlu; alan ise ülke topraklarında tatbikat adı altında o silahları tüketip yenilerini alarak bir denge politikası yürütüyor. Türkiye ile Yunanistan arasında, özellikle askerî alanda, sözsüz bir denge olduğu söylenebilir. Ancak bu denge yalnızca silahlanma alanında geçerli; nüfus açısından aynı şey söz konusu değil. Türkiye’nin nüfusu Yunanistan’ın nüfusundan çok daha fazla ve göçmen nüfusuyla birlikte Avrupa’nın, Rusya dışında, en kalabalık ülkesi konumunda.

Peki, Türkler ve Yunanlılar aslında birbirlerine tehdit değilken nasıl birdenbire tehdit hâline geldiler?

Bu anlayış zaman içinde yerleştirildi. Türk-Yunan düşmanlığı, her iki ülkenin de kendi iç dengelerini belirleyen unsurlardan biri hâline geldi. Türkiye’de “Yunan korkusu”, Selanik’teki Atatürk Evi gibi semboller üzerinden de canlı tutuldu. Varlık Vergisi’nden 6-7 Eylül Olayları’na kadar, sermayenin el değiştirdiği çeşitli süreçlerde Yunanistan’a ve Rumlara yönelik korkunun ve düşmanlığın kullanıldığını görürüz.

Yunanistan’ın iç politikası da benzer biçimde şekillendi ve iki ülke arasında zaman zaman birbirini besleyen organik bir ilişki ortaya çıktı.

Balkanları kaybeden Osmanlı, ilk ayrılanı bir anlamda suçlu olarak gördü ve ona karşı dişini hep biledi. Aynı şekilde, Küçük Asya özlemiyle içi yanan Yunanlar da Türklere karşı dişlerini bilediler.

Sonunda bu diş bileme hâli, iki toplumun da siyasal hafızasının bir parçasına dönüştü.

Ama bu diş bilemeden en sonunda dişçi kârlı çıkar.

Çünkü sonuçta, düşlerin sağlam kalması için onların da düzenli bakıma ihtiyacı vardır! :)

Fakat bu oyunu halklar bozar.

Bozmaya da turistik gezilerle başlanmıştır. Birbirlerinin ülkelerine giden, birbirlerinin şehirlerini gören, aynı sokaklarda dolaşan, aynı sofralara oturan insanlar, devletlerin çizdiği düşmanlık sınırlarının ne kadar yapay olduğunu görmeye başlayabilir.

Bu turistlik gezilere en çok kimler karşı çıkıyorsa, onlar emperyalist devletlerin çıkarlarını kollayan, onları kıble kabul edip ibadet edenlerdir.

Çünkü halkların birbirini tanıması, yıllardır anlatılan düşmanlık hikâyelerini bozar.

Tarihsel düşmanlık yoktur; çıkarlar vardır.

Devletlerin çıkarları, halkları birbirine dost da yapar, düşman da. Dün düşman olanlar bugün dost, dün dost olanlar yarın düşman olabilir. Değişen halklar değil; çoğu zaman devletlerin çıkarları ve bu çıkarlara göre kurdukları ilişkilerdir.

Halklar birbirini tanımaya başladığında ise devletlerin kurduğu bu oyunun kuralları değişmeye başlar.

Belki de bu yüzden, iki halkın birbirinin ülkesine turist olarak gitmesi bile bazıları için yalnızca bir gezi değildir.

Çünkü insan, kendisine yıllarca “düşman” diye anlatılan insanla aynı masaya oturduğunda, ister istemez şu soruyu sormaya başlar:

Biz neden düşmanız?

İşte sidik yarışının bozulmaya başladığı yer de tam burasıdır.

Aynı Sokağın İki Yabancısı

Aynı Sokağın İki Yabancısı

Bir Marksistin sürekli Kemalizm taraftarları ile imtihanı hiç bitmeyecek gibi. Çünkü bugünlerde Kemalistler ile Marksistleri buluşturan tek şey muhalefette olmalarıdır; ortak başka hiçbir yönleri bulunmamaktadır.

Kemalizm, burjuva siyasetini benimsemiş, onun ideallerini hayata geçirmek için oluşturulmuş bir yoldur. Sınıfsal duruşu nettir: Kapitalizmi ülke içinde ulus devlet sınırları boyunca oluşturmak ve geliştirmek, burjuva kültürünü oluşturmaktır. İşçi sınıfını yok sayan, onları görmezden gelen, haklı taleplerini hiçbir zaman ciddiye almayan bir tavır içindedir.

Marksistleri Kemalizm ile buluşturan süreç, Lenin'in Rus Sovyet devletinin sınırlarını korumak amacıyla geliştirdiği tercihle başlar. Lenin'in güney sınırlarını güvence altına almak için Anadolu topraklarında kuruluş mücadelesi veren ulus devlete verdiği destekle ortaya çıkar. Komintern kararları ile bu desteğe ideolojik bir kılıf da uydurulmuştur.

Ülkemiz içinde başlangıçta bağımsız örgütlenen Marksistler, Komintern içine alınarak bağımlılık ilişkisi içine sokulmuştur. Bir anlamda Rus Sovyet çıkarları, ülke içinde gelişen sol hareketin önüne konulmuştur. Her şeyin önündedir Rus Sovyet çıkarları.

Dr. Şefik Hüsnü'nün Komintern'e üye olarak alınmasıyla bağımsız sol hareket, bir anlamda Kemalizm sosu içinde boğulmuştur. Daha sonra Şevket Süreyya Aydemir ve Vedat Nedim Tör ikilisinin Viyana üzerinden dönüşleriyle başlayan Kadro hareketinin doğması ve Kadro dergisi aracılığıyla oluşmakta olan ulus devletine katkısı, sol düşüncenin ve örgütlenme yapısının yönünü de belirlemiştir.

Kemalizm bir anlamda solun içine girmiş, sürekli devrim fikriyatıyla sosyalizme ulaşılacak bir ara alan olarak düşünülmüştür. Yukarıdan aşağıya doğru bir devrim modeli benimsenmiştir. Mustafa Kemal'in başlattığı süreç, sosyalizm ile bitecektir!

Bu düşünce yapısı, 27 Mayıs darbesinden sonra MDD (Millî Demokratik Devrim) hareketi ile Mihri Belli kişiliğinde somutlaşacaktır.

Birbirleriyle buluşmayan iki uç, MDD ile bir anlamda askeri kıyafet giydirilmiş sol "darbeci" düşünce yapısını da oluşturmuştur. Kemalist sol darbeciler, Marksistlerle muhalefet içinde yerlerini almıştır. Yarım kalmış devrimi tamamlamak için...

68 gençlik liderlerinin bu çizgiden uzaklaşması ve antiemperyalist mücadelelerinin bedeli hayatları olacaktır. Bir kere onların açmış olduğu yol açılmıştır. Kemalizm eleştiri konusu olmuş ve Kürt halkının varlığı sol açısından yeniden değerlendirilmiştir. TİP'in başlattığı Doğu mitingleri, bir anlamda Kemalizm ile sol açısından ilk yüzleşmedir.

Farklı ideolojilere sahip olmalarına rağmen Kemalistler ve Marksistler, iktidara karşı ortak eylemlilikler içinde yer almışlardır. Bu ortak zemin, birbiri içinde geçişlerin de kapısını aralamıştır. Öğretmen hareketi içinde oluşan bu geçişler, daha sonra diğer örgütlenmeler içinde kendisini somut olarak ifade eder olmuştur. İktidara karşı oluşturulan ortak tavır, farklı ideolojilere rağmen onları bir anlamda "direniş komitelerinin" özneleri yapmıştır.

Kemalizm'e yapılan her eleştiri, özellikle 12 Eylül sonrası dönemde bir anlamda iktidara destek olmak şeklinde algılanmıştır. Böylece Kemalizm eleştirisi dokunulmaz, konuşulmaz, konu açıldığında üstü kapatılan bir şeye dönüştürülmüştür. Çünkü kitlesi olmayan solun kitlesel tabanı, Kemalist düşünce yapısı içinde olan ulusalcı soldur.

12 Eylül darbesi sonrası sağ iktidarlar, panzer altında kalmış solun yaşam alanlarını yok ederken, Kemalist düşünce içinde başka bir yaşam alanı açılmıştır. Bunun yanında daha farklı bir yol da ortaya çıkmıştır: Kürt ulusal mücadelesi, aynı zamanda Marksist solun çekim alanı olmaya başlamıştır. Bu iki ayrı kitlesel taban, Marksistleri tercih yapmaya, düşünce yapılarını ve duruşlarını belirlemeye zorlayan önemli etkenler olmuştur.

Marksist bağımsız örgütlenme ve düşünce yapısı yerine, başlangıçtan bugüne kadar Lenin ile başlayan süreç bir şekilde devam ediyor. Sınıf zeminli, sınıf iktidarını savunan ama kitlesi olmayan, bağımsız siyasi hareket kuramayanlar, bir anlamda başkasının gölgesi altında varlığını korumayı ve oradan devşirecekleri kitle ile yeni bir harekât yapmayı hedeflerine koymuştur. Fakat tarih bize hep "karanlık içinde karanlığa karşı mücadele" edilemeyeceğini söyler.

Marksistlerin duruşu ortadadır: Sınıf temelli bir anlayışla, Marx'ın oluşturmuş olduğu düşünce yöntemiyle hayata ve geleceğe bakar. Tarihsel materyalizm ve diyalektik düşünce içinde kendi örgütlenmesini oluşturur. Bağımsız ve özgür bir geleceğin nüvelerini örgütlenme içinde yaratır.

Kemalizm'in, Kürt ulusal mücadelesi ile oluşturmuş olduğu ilişkide eleştirmeyen, sessizce geçiştiren modeli savunmak, bağımsız olma duruşuna aykırıdır. Marksistler kendilerini özgürce ifade eder, yapacaklarını saklamaz ve gelecek modelini işçi sınıfına anlatmakla yükümlüdür. Zincirinden başka kaybedeceği olmayanlarla ortak hareket eder; onların açmış olduğu yolda sınıf devletini sönümlemek üzerine kurar. Devleti mutlaklaştırmaz, onun suçlarını sahiplenmez.

Resmî tarihin yerine işçi sınıfının tarihinin oluşmasını savunur; geçmişi kendi duruş noktasına göre eleştirir ve geleceği oradan alınmış dersler üzerine kurar.

Marksistlerin bu tavrı, bugün Kemalizm’in suçlarının üstünü örtmek değildir. Tersine, onları eleştirmek iktidara sahip çıkmak anlamına gelmez. İktidarın gitmesi, yerine ona benzer bir iktidarın gelmesini savunmak ve desteklemek Marksistlerin işi değildir.

Marksistler laikliği gerçek anlamda savunur; dine bakışı ve duruşu ortadadır. Alevi sorunu karşısında tavrı muğlak olmamalıdır. Alevi kurumlarında siyaset yapmak ile camilerde siyaset yapmanın aynı şey olduğunu bilir ve ona göre kendisini konumlandırır.

Ülkemizin iki temel sorunu vardır: Kürt ve Alevi sorunu. Her ikisi de ulus devletin kuruluş sürecinde komünistler gibi düşman kabul edilmiş; onları yok etmek ve asimile etmek üzerine politikalar kurulmuştur. Komünizme Karşı Mücadele Dernekleri kurularak toplumu komünizme karşı mücadele etmek için örgütleyen devlet, bu iki toplum katmanına, yani Alevilere ve Kürtlere, kurumları eliyle daha sinsi şekilde mücadele etmiştir.

Asimilasyon, açık mücadeleden daha uzun süreli ve programlı bir yöntemdir. Genellikle kendi içinde devşirdiği güçler eliyle yürütülür. Kürtler arasında korucuların oluşturulması, basit bir Hamidiye Alayı oluşturulması değildir.

Alevilerin asimilasyonu için de Diyanet İşleri Başkanlığı oluşturulmuş, Alevi köylerine camilerin yapılması ise 12 Eylül darbesi ile gerçekleşmiştir. Bugün dahi Alevi kimliği ile örgütlenme ve Alevilerin Cemevleri yasaktır. Bu tercihler de Kemalizm’in temelidir.

Kısaca, Aleviler de Kürtler de Kemalist dünya görüşüne göre yok edilmesi gereken toplumun "çıban" başıdır. Dersim hareketi, bunu en çıplak olarak ortaya koyan tarihi bir süreçtir.

Marksistler bunları bilmiyor mu? Elbette biliyor. Ama bilerek susuyorsa, kendisini gerçek anlamda anlamıyorsa, bu Marksist düşünce yapısına karşı yapılmış bir hakarettir. Faydacı yaklaşımlarla bugüne kadar Marksistler ne kitlesel olmuştur ne de sol politika üretebilmiştir.

Kemalistler ve Marksistler aynı sokakta, aynı iktidara karşı yürüyebilirler. Aynı eylemin içinde yan yana durabilir, aynı sloganı atabilirler. Fakat bu, onları aynı düşüncenin insanları yapmaz.

Aynı sokağın iki yabancısıdırlar.

Yapay Zekâ İlerliyor, Hukuk Geriye Gidiyor

Yapay Zekâ İlerliyor, Hukuk Geriye Gidiyor

Dünya yapay zekâ ile yeniden biçimlenirken, biz yasalar uydurup, keyfe göre tutuklanmaları, yaratılan kararnameler ile yeniden insan hayatının biçimlendirilmesini izliyoruz... Türkiye cezaevi oldu... Evler dahi “suçlu” insanlar ile dolu...

Adalet sisteminde keyfîliği ortadan kaldıracak hiçbir şey yok...

Hukukun öngörülebilir olmadığı yerde, insanın yarını da öngörülebilir değildir. Suçun ne olduğu kadar, kimin suçlu ilan edileceği de belirsizleşir.

Orta Çağ'da Avrupa'da keyfî din değiştiren krallar, eski inancında olanların kılıç altında kellelerinin koparılışını halkına izletmişti... Güç gösterileri, idamların olduğu meydanlardı...

Bugün güç gösterisi medyada devam ediyor...

Artık meydanlarda kelleler koparılmıyor belki; fakat insanların hayatları, itibarı, işi, özgürlüğü ve geleceği ekranların karşısında infaz ediliyor.

Efendisi adına konuşanlar dört saat bir sandalye üzerinde her konu hakkında yorum yapıyor, kim para vermişse ağzını ona göre açıyor. Aptallaştırma ve korkutmaların hepsi medyada tartışma programları üzerinden yürütülüyor. Başlamamış operasyonlar, devam edenler; hepsi bu medyada konuşuluyor... “Korkun” deniyor, çünkü hukuk yok! Önce tutukla, sonra yasalar Meclis'ten geçer! Çünkü hukuk güven vermiyorsa, korku yönetimin en kolay aracına dönüşür. Kimin yarın hedef olacağını bilmemek, başlı başına bir cezalandırma biçimidir.

Ülke, siyasi güç kavgasında “emperyalistlere kim daha iyi hizmet eder?” şeklinde devam ederken, meşruiyetini emperyalist ülkeden alanların gölge oyunu içinde, sıradan insanlar çimlerin ezilmesi gibi eziliyor; cezaevlerinde çaresizce sıranın kendilerine geleceğini bekliyor...

Dünya yapay zekâ firmalarının CEO'larının istifasını konuşuyor...

Biz yarın kim tutuklanacak, kimin yerine kayyum atanacak, kayyum gelmeyecekse Meclis oylaması ile tutuklanan kişinin yerine atanacak kişiyi merak ediyoruz...

Yapay gündemler ile kaç kişinin hayatı yok oldu?

Bir ülkenin gündemi sürekli olarak “kim tutuklanacak, kim görevden alınacak, kimin yerine kim gelecek?” sorularına sıkıştırılıyorsa, insanların gerçek hayatı, gerçek sorunları ve gerçek geleceği görünmez hâle gelir.

Anarşi veya terör sadece kurşun atıldığı an mı ortada olur?

Silahların konuştuğu zamanlardan daha kötü bir zamanı yaşıyor ezilenler...

Ezenler ise bütçelerini daha da şişirme derdinde...

Dünya yapay zekâyı konuşuyor, biz yapay gündemin yorumunu yapıyoruz...

Kemikler sızlarken…

Kemikler sızlarken…

Günlerden 12 Eylül. Birçok solcu arkadaşımın kemikleri sızlayacak, birçok arkadaş da aramızda olmayan devrimcileri anacak... Bir bölümü mezarlıklara gidecek, solmuş çiçeklerin yerine yeni çiçekler ekecek.

12 Eylül solu muhatap aldı, ezdi...

Sol, ezene karşı siyasi direnişten daha çok bireysel direnişi öne çıkardı. Toplu davalarda, örgüt suçlaması ile açılan davalara bakın; analizlerin, siyasi savunma boyutundan daha çok var olanı korumak, daha fazla idam vermemek üzerine olduğunu görürsünüz... “Nasıl olsa bugünler geçecek, dışarıda biz 12 Mart sonrası gibi bir ortam bulur, yeni yol açar ve mücadeleye devam ederiz” anlayışı hâkimdi.

Geçmiş darbelerde yaşananlar bu anlayışın oluşmasını sağlamıştır. Çünkü önderlik kadrosunu ezen darbeciler, solun önünü hepten kapatmamış, onlara yaşam alanı bırakmıştı. Cezaevlerinden çıkanlar, “nerede kalmıştık” der gibi yeni örgütlenmelerin önünü açacak toplantılar yapmış, o toplantılar sonrasında dergiler çıkararak yeni açılan yoldan mücadelelerine devam etmiştir.

27 Mayıs ve 12 Mart darbelerinden daha ağır, daha hesaplı, daha köklü bir değişimin; yani ulus devletinden çıkıp liberal ekonomi ile küreselleşmenin ortaya çıkardığı bir ulus devleti yıkıntısı bırakacağını kimse öngörmemiştir... Belki sonuç görülebilmiş olsaydı, belki siyasi savunma öne çıkartılarak 12 Eylül rejimi, savunmalar ile o zamandan mahkûm edilirdi.

12 Eylül, bir anlamda sağı da solu da cezaevinde ve dışında kaynaştırma modeli izlemiş, ona göre medyayı çok iyi yönlendirmiştir. Kısaca 12 Eylül, geçmişi silmiş, yeni bir geçmiş yaratmıştır...

12 Eylül, ulus devletinin kalıntılarını, birikimlerini yok ederek geriye büyük bir yıkım alanı bırakmıştır... Aynı zamanda ılımlı İslam'ın iktidar yolunu açarak bugünlerin temellerini atmıştır.

Bugün dahi 12 Eylül devam etmektedir. Gücü elinde bulunduranlar açısından yöntemler benzerdir; kapalı kapılar arkasında olanlar, şimdi daha açık ve ortada yapılmaktadır...

Uzun yıllardır 12 Eylül'ü; bir sızlanma günü, “İyi dayak yedik ama biz daha iyi direndik” söylemi düzeyinde, işkence ve yasaklanan diller, evladı ile konuşamayan anneler, yakılan kitaplar, görevden alınan siyasiler, kapatılan partiler, dernekler, yayınlar, panzer altına bırakılan solu konuştuk...

Bugünlerde 12 Eylül'ün öyle gizli saklı gelmediğini artık hepimizin bildiğini söylüyoruz.

Olaylar olurken, yaşarken geldiğini bildiğini söyleyenlerin siyasi tercihleri, sol içi çatışmalar ile solun örgütlü yapısının neden halkın desteğinden uzaklaştırıldıklarının özeleştirisini yapmıyorlar?

Gelen belli, direniş hattı kurmak yerine sol içi çatışma körüklemiş!

Kısaca, 12 Eylül'ü her boyutu ile konuşmak yerine işine gelinen, destanlaşan anların konuşulması; sorunun ve yaşananların üstünü kapatıyor. Kemikler sızlamaya devam ediyor...

 

Dergiler Yanarken

Dergiler Yanarken

12 Eylül’e henüz günler vardı.

Ankara semalarını bomba sesleri, silah sesleri dolduruyor; insanın acı çığlığı, korsan gösterilerin yanan lastiklerinin dumanı şehrin her yerinde gök kubbeyi dolduruyordu.

Kışa hazırlık zamanıydı. Kömür almak gerekirdi. Kömürü almak için torpillerin arandığı zamanlardı... Odunlar, kömürler gelir, yola dökülür ve imece usulü eve taşınırdı. O eve taşıyanlar aynı zamanda geceleri sokağa gelecek ani baskınlara karşı uykusuz nöbette olur, her geleni dikkatlice uzaktan izlerdi.

Ankara gecelerinde gece devriyeleri vardı elbette. Ana arterlerde olurdu. Ara sokaklar sessizdir. Eskiden Ankara’da çıkmaz sokaklar da boldu. Bundan dolayı asker, polis geceleri o taraflara pek inmez; çatışma olduktan saatler sonra ölü, yaralı var mı diye inilir, çıkılırdı.

Biz Abidinpaşa’da otururduk.

Döneminde Aydık Sokak ünlenmişti çünkü çatışmanın en uç noktasıydı. Sokağın arkasında faşistlerin bölgesi başlardı.

Taş atmakla başlayan olaylar silaha, sonunda bombalara evrilmişti.

Elbette sadece sağ-sol anarşisi değildi! Sol içinde çatışma eksik olmazdı. Şafaktepe tarafına gittiğimde orada goşistler ile sosyal faşistler (!) çatışır, birbirlerini görmesinler, hemen taşlar, silahlar atılırdı.

Ben onu hiç anlamazdım o tarihte, hâlâ da anlamış değilim.

Çin ve Sovyetler Birliği cephe savaşında değildi ama ülkemizde onların taraftarları savaşıyordu.

Bizim sokağımızda Kurtuluş, Halkın Kurtuluşu ve Devrimci Yol dergi okuyucuları vardı. Daha sonra TKP taraftarı bir işçi de taşınmış, 12 Eylül sonrasında Otomobil-İş Sendikası’nın önderliğinde NETAŞ grevinde yer alacaktı. Onlarla dostluğumuz 12 Eylül sonrası olacaktı.

Sokak çok sesli, çok kültürlü bir yerdi. Kürdü, Alevisi, Sünnisi, dincisi, dinsizi... Yani bir şehir sanki bir sokakta tüm renklerini ortaya sermiş gibiydi.

Çorum olaylarının en sıcak yaşandığı zamanın yansıması bir anlamda bizim sokak olmuştu; katliamdan kaçanların sığındığı bir yer olmuştu.

Bizim sokakta geceleri sessiz olmazdı.

Olursa sorun var demektir!

Örgütler arasında çatışmalar 12 Eylül yaklaştıkça artmıştı. Bir anlamda faşistlerle mücadele yerini örgütler arasında pantolon davasına ya da moda deyimle şalvar davasına bırakmıştı.

Anlamsız, incir çekirdeğini doldurmayan nedenlerle örgütler birbirine üstünlük mücadelesine girmişti. Gerekçeleri kadar silahların birden patlaması ve susması da anlamsızdı.

Bildiriler dağıtılıyor, sonra siper yoldaşlığından düşmanlığa evrilen süreçler...

12 Eylül gelirken sol birbirini bir anlamda yiyor, faşistlerle mücadeleye sanki ara verilmiş gibiydi.

Sol içi çatışma arttığında faşistler saldırılarını durduruyor, sadece uzaktan izliyorlardı.

Bu elbette radikal solun desteğini ortadan kaldırıyor, evlere rahat girip çıkan devrimciler artık evlere girip çıkamaz olmaya başlamıştı.

Dergiler gelir, parası verilir, alınır ve okunmadan soba yakmak için kâğıda dönüşürdü.

Banyo sobası yazın da yanardı, kışı beklemeye gerek yoktu!

Devrimci Yol-Kurtuluş çatışması Cebeci, Saime Kadın ve Cebeci bölgesini kaplamıştı. İki taraf da birbirini avlamak için pusu dahi kurar hâle gelmişti.

Bizim mahallede oturan, Kurtuluş dergisini okuyan bu çatışma boyunca evine gelip gelemiyordu. Bizde bu çatışma dışarıda yapılan gibi elbette olamazdı. Çünkü hepimiz ne kadar ilerici olsak da feodal tarafımız, insan sıcaklığımız, komşuluk ilişkimiz vardı.

Her şeye rağmen “Ne olur, ne olur” diye gelmemişti.

Bu çatışmada vurulan, yaralananlar olmuştu.

Şafaktepe’ye kadar gider, orada yayılmış çatışmanın boyutlarını izlerdik. Hiç tanımadığımız, dışarıdan gelmiş olan profesyonel devrimcilerin çatışma alanı gibiydi.

Devrimci Yol’un bizim bölge sorumlusu bu çatışmada diz kapağından vurulmuş, tedaviye gitmişti. Kamburdu, şimdi topal da olmuştu...

Bugün o arkadaşın adını söyle deseler anımsamam bile. Siyasal’da okuyan, atanmış bir öğrenci olduğunu bilirdik. Gözü kara, üzerine düşeni yapan, özverili bir insandı, devrimcilik buydu, bizim için örnek bir insandı... Zaten dışarıdan gelenlerin takma isimleri olurdu, bizlerin olmazdı!

O zamanlar bilmiyordum ama bugünden söyleyebilirim 12 Eylül’e günler kalmıştı...

Mahallede bir şeylerin doğru gitmediğini hepimiz biliyorduk, hissediyorduk.

Devrimciler evlerden sokağa çıkmış ama evlere giremez olmuştu. Örgüt evlerinde yaşar hâlde, toplumdan izole olmuş gibiydiler.

Kurtuluş-Devrimci Yol çatışması bittikten sonra Devrimci Yol’un Makine Kimya Enstitüsü’nün maske fabrikasının tepeliklerinde bir gösteri yapacağı bilgisi gelmiş, Şafaktepe’den orası çok iyi görülüyordu.

Oraya gittik.

Bizim yoldaşlarımızı izleyecektik!

Gittik, yeni ellerine aldıkları “Kalaşnikoflar” ile bir şov yapmışlardı.

Havaya ateş edilen, askeri disipline uygun bir gerilla gösterisi... Şehir gerillasının somut hâli orada sergileniyordu.

Güven veriliyordu.

Düşmana gözdağı!

Zaten o gösteriden kısa süre sonra bir sabah olan 12 Eylül günü marşları ile ayağa kalkmıştık.

Bir şeyler olmuştu...

Darbeci generaller bildiri okuyor, anarşinin kökünü kazımaya geldiklerini ilan ediyorlar; sokağa inmeyen asker sokakları tutmuştu.

Evde olan ne kadar siyasi içerik varsa sobalarda yanmaya başlamıştı bile.

O örgüt evleri hemen boşaltılmış, yer değiştirmeler olmuştu.

Ankara sessizce gelmekte olana hazırlanıyordu.

Direniş olmuyor değildi.

Kızılay’da bırakılan kutular, afişler...

Bizim sokağı merak eden faşistlerin geçişi olmuş, askerlerin gölgesi ile sokağımızdan geçerken bize nefret dolu gözlerle bakmışlardı.

Birçok şey için artık çok geçti.

Hiç tanımadığımız, vize almak için gelen devrimciler vize alana kadar bizde misafir oluyordu.

Sessizce gelip gittiler. Her örgütten misafirimiz olmuştu, bu sayede 12 Eylül öncesi kurulamayan birlik misafirlik ile kurulmuştu.

Sahipsizlerdi, sahiplenen evlere de sahip çıkıyorlardı.

Çok şanslıyız, bizim sokakta itirafçı çıkmadı.

Çok şanslıyız, bizim sokakta misafir olup gidenler bizden hiç bahsetmediler.

Çok şanslıyız, biz işkence merkezlerine girmedik. Acıları, haykırışlarını duyduk; çaresizce, uzaktan, elimizde ne geliyorsa onlara vermeye çalıştık.

Tanıdık avukatlar, boş ev aramalar hep bu sürecin ürünüydü.

12 Eylül işkence demektir.

12 Eylül, ölüm haberlerinin haber bültenlerinde sürekli tekrarlanması demektir.

Halı, kilim içine sarılı, Samsun Asfaltı’na bırakılan devrimcilerin sessizliği...

Ölümler peş peşe geliyordu ama çoğunu biz başka isimlerle bilirken haber bültenlerinde gerçek isimleri geçiyordu. Fotoğrafı yayınlanırsa tanıyorduk.

Sessizce izlerken, sessizce biz de o sokaktan taşındık.

12 Eylül yeni bir süreci başlatmıştı.

Bir darbe oldu, bütün hayatımız bir daha geri dönmemek üzere değişmişti.

https://galatagazete.blogspot.com/2026/09/dergiler-yanarken.html

Çok Sesli Doğup Tek Saz Çalmak

Çok Sesli Doğup Tek Saz Çalmak

Her inanç doğduğu gibi kalmaz; değişir, gelişir. "Özüne sadık" diye bir şey yoktur; zaman onu öyle bir savurur ki bir bakmışsın özgürlük için doğan düşünce, otoriterlerin ve despotların sembolü olmuş... 

Tüm dinler, sözde de olsa var olan baskıya karşı ortaya çıkmış ve müritlerine birtakım vaatlerde bulunmuştur; onlar, yaşanılan karabasana karşı birer ışık süzmesidir. Ancak zaman içinde tüm dinler, egemen olan gücün birer aparatına dönüşmüştür. Bu güç kitleleri baskılamış, sessizleştirmiş ve onları biat eden, sadece nefes alıp veren birer canlıya çevirmiştir. Sırasını bekleyen kesimhanedeki herhangi bir canlı gibi; kurban olacak, pazarlarda satılan bir koç, inek, tavuk ya da hindi gibidirler... Din insanı ölüme hazırlar; efendileri rahat etsin, onlardan özgürlük talep etmesin diye... Çünkü dinlerin doğuşunda var olan o özgürlük —bir nefes almak için çıkılan yolda— müritler için değil, o dini yöneten ve ondan nemalananlar içindir. 

Din ritüellerini sabitlerseniz o din gericileşir, yobazlaşır ve o cendere içinde nefes alamaz hâle gelirsiniz. Sadece sözde ritüerler yerine getirilir; o din açıkça sadece gücü olana hizmet eden, kitleleri uyuşturan, onları efendileri karşısında boyun eğen, biat eden ve itaatkâr kılan bir yapıya bürünür. Dinler özgürleştirmez; tersine, bağımlı hâle getirir. 

Fransız Devrimi bu girdabı kırmış, halklara nefes alacakları bir alan açmış; dini, Tanrı'nın evine çekilip kendi yağıyla kavrulan ve kamunun kaynağını kullanamayan bir konuma getirmiştir. Dini gelişen, zamana ayak uyduran, yeni gelişmelere açık bir hâle getirerek yobazların elinden almıştır. Kısacası laik düşünce yobaz olana, sabitleyen ve zamanı durduran her şeye karşıdır. 

Ülkemizde katı kuralları olan ve değişmez kabul edilen sınırları mevcuttur açık, yobaz bir İslami anlayış vardır. Her İslami cemaat, tarikat ve siyasi örgütlenme, İslam'ı kendisine göre yeniden yorumlar ve ona biçim verir. Bu durum, özgürlük anlamına gelmek bir yana; tersine mezarları, geçmişten gelen tarihi alanları ve insanlık birikimini düşman gören bir anlayışı doğurmuştur. Ölümü meşru, öldürmeyi mutlak kılan bu yapı; içinde IŞİD, El-Kaide, Taliban ve Molla rejimlerini büyütmüştür. Bunların bu zaman diliminde ortaya çıkması tesadüfi değildir. Onlar için emperyalist düşünce dinin içindedir. Efendisine ve onun çıkarına hizmet ederek, emperyalist Amerikan askerlerinin Orta Doğu'ya yerleşmesinin önünü açmıştır. Sonuçta yobazlaşan dinin efendisi hep olmuştur ve olacaktır. 

Bugün Alevi inancı ve onu yaşayanların ortaya koyduğu anlayış, gittikçe yobazlaşan bir sürece tekabül etmektedir. Alevi inancı devletleşememiştir; ancak yakın zamana kadar devletin içinde bu kadar baskın olduğu bir süreçte de yer almamıştı. Bugün, devlet ve güç sahiplerinin çıkarına uygun olarak homojenleşirken ve kendi kurallarını sistematik hâle getirirken yobazlaşma yolunda adımlar atmakta; içinde taşıdığı çeşitliliği, özgürlüğü ve adalet kavramlarını yeniden tanımlamaya devam etmektedir. Alevi inancı kime hizmet edeceğini seçmek zorundadır: Halka mı, yoksa sermaye sahibi devlet gücüne mi? Ya içindeki çeşitliliği koruyup geliştirecek, "tek saz" söyleminden kurtulup çok sesli bir müziğe doğru evrilecek ya da geçmişin taklidi olan o "tıngır mıngır" yolda gözünü kapatıp kafasını sallayarak yürümeye devam edecektir. 

Alevi inancı çok sesli doğmuşken, zamanla tek sese düşmeye devam etmektedir. Bunu durduracak çağdaş bir bakış açısına ve doğru bir yönlendirmeye ihtiyaç vardır. İslam, Hristiyanlık ve Yahudilik tarihinden ders çıkarılamayan bu yol; kendisini bataklığın içinde efendisine hizmet eden, diğerlerinden farkı olmayan bir yapıya bürüyecektir. 

 

İki Taraf da Beni Temsil Etmiyor

İki Taraf da Beni Temsil Etmiyor

"Yeryüzünün bizim olduğuna inanmak hataydı; oysa gerçek, bizim yeryüzünden olduğumuzdur" Nicanor Parra

Hayata Marx'ın penceresinden bakıyorum. İşçi sınıfının iktidarını ve onun çıkarlarını politik olarak savunuyorum.

Benim yorumlarımda, "Neden bugün yaşanan süreçte yobaza / siyasi İslam'a karşı Cumhuriyetçiler ile birlikte olmuyorsun?" diye hayıflanmalar duyuyorum.

Bugünü yaratan ben değilim. Bugün yaşadığımız süreç, Kemalist ideolojinin ürünüdür. Benim yaratmadığım ve katkım olmayan bir süreçte taraf olmak ve buna beni zorlamak doğru gelmiyor. Bu çatışmadan kim başarılı olursa olsun, benim konumumda ve üzerimdeki baskıda değişen bir şey olmayacaktır.

Her iki tarafı da otoriter ve otokrat olarak görüyorum. Ben bu iki dünya görüşünün dışında, özgür bir gelecek tasavvur ediyorum. Bu nedenle Kemalistler ile siyasi İslam'ın çatışmasında taraf olmak gibi bir zorunluluğum yoktur.

Eğer Kemalizm gerçek laikliği oluşturmuş olsaydı, siyasi İslam denen yapılanma bugün iktidarda Kemalist ya da ulus-devlet kazanımlarıyla mücadele etmez, onun kurumlarını ve düzenini tersine çeviremezdi. Bugün iktidarın elini güçlendiren zemin, Kemalist olduğunu iddia eden siyasiler ve onların tercihleriyle oluşmuştur.

Onları iktidara getiren süreçte en önemli kırılmalardan biri de 12 Eylül Kemalist faşist darbesidir. O faşist darbenin nasıl oluştuğu ortadadır.

Siyasi İslam bugün yaşadığımız gerçeğin bir parçasıdır. Yönetemiyorlar, yürütemiyorlar, ekonomiyi dahi biçimlendiremediler. Onları, emperyalist devletlerin çıkarlarına ve dönemin koşullarına uygun olarak iktidara getirilmiş bir geçiş süreci olarak görmekteyim. Toplumun temelini değiştirmişler; üretici bir toplumdan tüketici bir topluma dönüştürmüşlerdir.

Yıllarca komünistleri, Alevileri ve Kürtleri düşman olarak gören Kemalist anlayış, bugün bu grupları yanına alarak siyasi İslam ile mücadele etmeyi savunuyor. Çaresizlik içinde yanlarına birilerini aramalarını anlıyorum. Ancak benim tercihim ne siyasi İslam ne de Kemalizmdir.

Alevilerin çoğunluğu Kemalist, seküler bir bakış açısına sahiptir. Ancak Aleviler, bugün dergâhsız, örgütsüz ve cemevsiz kalmalarının nedenlerinden birinin Kemalizm olduğunu; onun yarattığı Diyanet İşleri Başkanlığı ve sözde laiklik anlayışını gözden kaçırıyorlar.

Kısacası Aleviler, cellatlarının bıçağına kafalarını dayamış, siyasi İslam karşısında duruş sergiliyorlar. İki cellattan birini tercih etmeye zorlanmışlar ve seküler yaşamı, sözde de olsa laikliği seçmiş görünüyorlar. Çünkü siyasi İslam'ın Irak'ta, Suriye'de ve Afganistan'da neler yaptığı ortadadır. İran örneğini görenler de elbette çaresizlikten Kemalizm tarafında saflarını seçmiştir.

Ben kişi olarak demokrasi tarihini Meşrutiyet ile başlatırım. Bu, bugün de devam eden bir süreçtir. Kemalizmi başlangıç olarak kabul etmiyorum. Cumhuriyet bir zorunluluk olarak ortaya çıkmış ve henüz kuruluşunu tamamlamamış bir süreçtir.

Kemalizmi, homojen bir toplum yaratmaya çalışan; tek lider, tek vatan, tek dil, tek din ve tek mezhep, tek bakış açısı üzerine kurulmuş, yaratmış olduğu resmi tarihi değişmez ve doğru kabul eden bir düzen olarak görüyorum. Bu tekli yapıyı, tarihimize yapılmış bir hançer olarak algılıyorum.

Gerçekten özgürlük isteniyorsa, Kemalist devletin yok saydıkları ve düşman gördükleriyle barışmak; daha çağdaş bir toplum için çok kültürlü, çok dilli, çok inançlı ve laik yeni bir devletin oluşumunu savunmak gerektiğini düşünüyorum.

Her devlet, üzerine kurulduğu önceki devletin mirası ve ondan öğrendiği tecrübeler üzerine şekillenir. Modern bir deyimle, biz Kemalizm’i de Osmanlı’yı da deneyimledik. Şimdi ise daha farklı, insan onuruna yakışan, sınıfsız bir ülke kurma; düşünce kalıplarını ve alışkanlıkları yıkıp özgürce düşüneceğimiz, kendi özgürlük alanlarımızı yaratacağımız bir geleceğin nüvelerini oluşturma zamanıdır…

Kutsal Devletin "Görünmez" Kadınları

Kutsal Devletin "Görünmez" Kadınları

Gülistan Doku cinayetini hepimiz bir şekilde okuyoruz. Benim anladığım; kendisini devlet yerine koyan, "astığım astık" diyen bir zihniyet var. Bu, "tüm kadınlar benim cariyemdir" diye bakan bir anlayışın ortaya çıkardığı bir cinayettir. Kadın bu duruma itiraz etmiştir. "Neden beni izliyorsunuz?" dediğine göre ortada ısrarlı bir taciz mevcuttur. Fail, Dersim sokaklarında cariye olabilecek kadın arayışındadır. Devletin gücünü ve şiddetini; kendi egosu, arzusu, hükmetme ve yönlendirme dürtüsüyle birleştirmiştir. Bu cinayet; itirazı kabul etmeyen tacizci, tecavüzcü bir gencin, ailesinden aldığı özgüven ve güç ile işlediği bir suçtur!

Üstelik bu olay, devletin "astığım astık, kestiğim kestik" davrandığı bir süreçte yaşanıyor. Dönemin karakterine göre "her ölüm bir anarşi ve terör" sorunu olarak görülüyor; üstü kapatılıyor ve davalar açılmıyor. Gülistan Doku cinayeti, bir anlamda Dersim sokaklarını kirleten ve kadınlarını aşağılayan bu üstten bakışın, baskın ve devlet tarafından korunan Sünni inancın bir ürünüdür.

Ortada devlet destekli nefret söylemlerinin geliştiği bir ortam vardır. Bu anlayış, Alevi cemlerine "mum söndürdüler" diye bakmakta; bir anlamda imrenerek ama bu nefret söylemini içten bir kıskançlıkla yapmaktadır. Onlara göre bu cemler; evli, bekâr, reşit olmuş veya olmamış ayrımı yapmayan, toplu seks yapanların yeridir. İşte bu fesat ve nefret söylemini besleyen bir anlayış içinde yetişen bir genç, Kürt ve Alevi bir kıza yukardan bakmaktadır. "Nasıl olsa o yollu" diye düşünmüştür. Fazla ısrar etmeden onunla birlikte olmak, anın heyecanını ve eğlencesini yaşamak isteyen ergen bir gencin işlediği cinayettir bu.

"Ya benim olacaksın ya da kara toprağın!"

Bu cinayet; "Ya bana cinselliğini vereceksin, kulağıma hazzın nefesini üfleyeceksin ya da son nefesini verip kara toprağın olacaksın" bencilliğinin ürünüdür. Katilin bu eylemi tek başına işlemediği ortadadır. Amaç sadece cinsel birleşme değildir; toplu seks yapmak ve arkadaşına "Bak, benim gücüm ve kudretimi görüyorsun" havasını atmak da vardır. Bu durum, "Ben senden üstünüm; çünkü devlet benim ve yaptığımdan dolayı kimseye karşı sorumlu değilim" sözünün sessizce söylenmiş halidir.

Devletin birincil düşmanı Kürtlerdir. Arkasından Aleviler, son sırada da komünistler gelir. Gerçi tarihsel süreçte ve atmosfere göre bu sıralama değişir. Dersim bu üçünü de içinde barındıran bir "çıbanbaşıdır." Bu zihniyete göre, Dersimlilerin başına gelenler normal insanların başına gelmez. Onlar için Dersimliler, "kuyruklu ve kıllı" yaratıklardır. Bu bakış açısı, karşıdakini insan değil, hayvan olarak gören bir anlayışın yansımasıdır.

— Tarihsel not: Dersim hareketi başlarken, devam ederken ve sonunda dönemin Cumhuriyet gazetesinde Dersimlileri kıllı ve kuyruklu olarak tanımlayan kelimeler mevcuttu. O dizi yazısı bugün ibretlik olarak tekrar basılmalıdır. Sonuçta bir açılım varsa, geçmişin nefret söylemleri de yüzleşilmeye açılmalıdır. —

Bu olay; genç bir kadının öldürülüp cesedinin taşındığı bir trajedidir. Faili meçhul cinayetlerde çokça kullanılan yöntemlere uygun şekilde gömülmüştür. Dersim dereleri ve kuytulukları, içinde cesetlerden kalan kemikleri saklar. Ortaya çıkarılmamış ne kadar çok cinayet, katliamların bıraktığı ne kadar çok yüzleşilemeyen acı vardır. Dersim'de acı ve gözyaşı bir kader gibi sunulur; çünkü devlete göre onlar birer "çıbanbaşı", kadınları ise değersizdir.

Bu cinayet, "Her erkek istediği kadına teklif eder ve onunla yatar, çünkü Alevi kadını biraz meşreptir" şeklindeki çarpık bakışın bir sonucudur. Gülistan Doku cinayeti, devletin Alevi kadınına bakışının son örneğidir. Devam eden dava, bu bakışın teşhir edilmiş halidir.

Kısacası Gülistan Doku cinayeti Dersim'de işlendiği için devletin Alevi toplumuna bakışının son ürünü olarak karşımıza çıkıyor. Ancak Van'da işlenen başka bir kadın cinayeti daha vardır. Orada Kürt bir kadının başına gelenler; uyuşturulması, tecavüz edilmesi, sonra da öldürülüp atılmasıdır! Bu kadın da erkek egemenliğinin ve o üstten bakışın kurbanıdır. Bu zihniyet, kadınları erkekler için bir hediye olarak görür. Onları canlı ve duygusu olmayan, sadece seks için yaratılmış birer cinsel obje olarak kabul eder.

Rojin Kabaiş cinayeti; egemen devlet anlayışının ortaya çıkardığı erkek bakış açısının, Kürt bir kadına yansımasıdır. Orada mezhepsel bakış açısından ziyade Kürt olmasının getirmiş olduğu dolaylı bir yansıma vardır. Belki katili Kürt de çıksa, o Kürt devletin istediği Kürt’tür; aslını inkâr eden, aslına her türlü eziyeti reva gören bir üstten bakış açısına sahiptir. Sonuçta cinayeti işleyenin etnik kimliğinden daha önemli olan; onun nasıl eğitilmiş olduğu ve devletin kabul ettiği resmi tarih ile nasıl biçimlendirildiğidir.

Kadın cinayetleri, hiçbir ayrım olmaksızın egemen bakışın kadınlar üzerindeki şiddetidir. Bu yüzden bu cinayetlerin hepsi siyasidir.

Sarı Saçlı Adamın Evcilleştirilmiş Şairi

Sarı Saçlı Adamın Evcilleştirilmiş Şairi

Nazım Hikmet sergisi açılmış İzmir'de...

Sermaye, Nazım'ı kucaklayarak onun komünist geçmişini silip âşık, sevgileri için şiir yazan romantik bir insana dönüştürüyor. Sermaye birine sahip çıkıyorsa onun geçmişini, düşüncesini, yaşamını yeniden yaratıp onu bir metaya dönüştürür. Güzel sunumları, yeniden biçimlendirilen hayat öyküsüyle Nazım, sistem içinde, sistemin, sarı saçlı adamın bir neferine dönüşür. Kavga ettiği sistem, şimdi onu kendi diliyle anlatıyor; kendi hikâyesinin içinden onu yeniden kuruyor. Onu içeride tutan, ona işkence yapanlar bu yeni biçimin altında görünmez...

Ne zaman bir solcuya sermaye sahip çıksa, onu metalaştırdığına şahitlik ederim; içini boşaltır, alınıp satılan bir kartpostal hâline getirir. Sonunda, postal içinde ayakta duranların işkence yaptığı görünmez hâle gelir; postalların kimleri ezdiği, neden ezdiği unutulur. Düşüncesinden, yazdığı yazılardan dolayı içeride kalan, işkenceye maruz kalan insanları romantikleştirip onun gerçekliğini ortadan kaldırırlar.

Kartpostala dönüşen şair, sermaye ve onun üzerinden para kazananlar için postal sevici, postal sahiplerine emir veren lideri seven biri oluverir. Aslında o postallar onu çok ezmiştir. O postallar yüzünden kaçmıştır memleketinden; unutulur...

Sermaye içinde çalışan eski solcular, artık vazgeçin solcuların, devrimcilerin içini boşaltmaktan. Siz yapacak başka iş bulamıyorsunuz, biliyorum ama bırakın şairi komünist hâliyle; biraz ona saygı duyun...

Eski solcular en çok sola zarar vermeye devam ediyor. Çünkü sermayenin Nazım'ı dönüştürmesine içeriden itiraz etmesi gerekenler, çoğu zaman bu dönüşümün parçası hâline geliyor. Sermaye sahibi olan eski solcular, onların yanında çalışan solcular ve dışarıdan onlardan para beklentisi olan solcular da yapılan işlere alkış tutmaktan başka bir şey yapmıyorlar.

Solu bu kadar ayakaltına alıp ezmeyin. Zaten postallar gerektiği kadar ezmiş, nefes almakta zorlanmış...

Nazım Hikmet'i ezenler, bugün yaşadığımız rejimi kuran babalardır.

Dün Nazım'ı susturan anlayış ile bugün onu zararsız bir şaire dönüştüren anlayış birbirinden bütünüyle kopuk değildir.

Bugün yaşadığımız tüm sorunların gerçek sorumluları, Nazım Hikmet'i ezip yurt dışında sürgünde yaşamaya zorlayanlardır. Nazım Hikmet'i cezaevinde çürütenler, bugün sermayenin gerçek koruyuculuğuna devam ediyorlar.

Her yapılan etkinlik, hiç yoktan iyidir, diyebilirsiniz. Elbette bir şairin yeniden hatırlanması, eserlerinin insanlarla buluşması değerlidir. Ama mesele, onu nasıl hatırladığınızdır. Nazım Hikmet bu sistemle kavga etti, tıpkı Sabahattin Ali gibi. Biri ülke sınırları içinde faili meçhul bir cinayete kurban edildi; hepimiz aslında onun katilinin kim olduğunu biliyoruz. Nazım Hikmet sürgünde öldü.

Nazım Hikmet'in ailesinin önemli bir bölümü solcu değildir; sistemle uyumlu, devlet ve düzenle ilişkileri güçlü, köklü bir ailedir. Nazım Hikmet onların içinde, bir anlamda, ayrık otu gibidir. Kendi tercihini açık ve net olarak ortaya koymuş, her türlü baskıyı göze almış, inandığı yoldan dönmemiş gerçek bir komünist şairdir.

Sadece şair demek haksızlık olur. Yazardır, tiyatro yazarıdır, sinema senaryoları yazmış ve sinema alanında çalışmıştır. Çok yönlü üreten bir sanatçıdır.

Nazım'ı sadece aşklarıyla anmak, onun aşk şiirleriyle tanımlamaya çalışmak, ona yapılacak en büyük kötülüktür.

Onu evcilleştirmek, yalnızca geçmişini değiştirmek değil; bugün hâlâ bize söyleyeceklerini susturmaktır.

Nazım Hikmet bugün de sansüre karşı savaşıyor, tabuları kırmaya devam ediyor...

 

 

Şiirin Kırmızı Mürekkebi, Moskova'nın Kalemi

Şiirin Kırmızı Mürekkebi, Moskova'nın Kalemi

Nazım Hikmet, bugün yaşasaydı belki dün (30 Ağustos) paylaşılan şiirlerinden yaptığı alıntıları asla yazmazdı...

Ne yaparsın, o dönemin solcularının başına ne geldiyse Nazım'ın da başına geldi. O da işi abarttı; en güzel cümlelerini belki de o şiirlerin içinde kullandı. Cezaevinden çıkmak için solcu aydınların önüne, kurucu lidere ithafen şiirler ve yazılar yazdırıldı. "Ya aç kalacaksın ya içeride çürüyeceksin ya da özgürlük..." diye baskı uyguladılar. Birçok kişi, özellikle cezaevinde olanlar, bu baskıya boyun eğip yazdılar...

Nazım Hikmet tarihi bilmiyor muydu? Elbette biliyordu. Yaşanan tarihin her kaldırımında Nazım Hikmet'in bir akrabasının izi vardır. Devletleşme sürecinde her konan taşta bulabilirsiniz o parmak izini.

Akrabalarından farklı bir yol izler Nazım; Moskova'ya döner yüzünü. Moskova neyi işaret ederse, o da ona bakarak "Bu doğru, bu yanlış." der.

Moskova, Anadolu'daki savaşı antiemperyalist bir savaş olarak tanımlar; Nazım da onun söylediklerini tekrar eder. İster inanır, ister inanmaz ama söyler. Çünkü parti disiplinine çok inanmıştır. Örgütlüdür Nazım, örgütünün çizgisinden çıkmaz.

Bugün solcuların ellerinde Türk bayrağıyla yola çıkmasının, işçi sınıfının her eylemde ellerinde Türk bayrağıyla bulunmasının arkasında, işte tarihin bu başlangıcında Moskova'nın izi vardır. Moskova onlara öyle telkinde bulunmuştur ve onlar da ellerine Türk burjuvazisinin bayrağını alıp yola, eylemlere çıkmıştır.

Devlet için kimin ne taşıdığının önemi yoktur; ezilmesi gerekiyorsa ezer. Yani karşı tarafın elinde Türk bayrağı varmış, kızıl bayrak varmış, önemli değildir.

Devletin kendisine göre bir düşman tanımı vardır ve düşman gördüğüne karşı acımasızdır.

Yetmişli yıllarda yaygınlaşan gecekondu, alan açma, şehirleşme ya da şehirlerin köylüleştirilme süreci vardır.

27 Mayıs'tan sonra solcu olan Aleviler, gecekondularına, evlerine asıp "Bana dokunma, ben zararsızım." dedikleri bayrakları ve Atatürk fotoğraflarını gecekonduların yüzüne astılar; gelen belediyenin yıkım ekiplerine karşı.

Belediyenin yıkım ekibi, ilk etapta yıkıp geçti.

Bunun daha kârlı bir iş olduğunun farkına varan devleti yöneten siyasiler, gecekondulaşmaya yol verip, o yolu olmayan sarp yerlere elektrik ve yol götürünce yıkım ekiplerinin işi de sonlandı. Yani gecekonduları ne devrimciler koruyabildi ne de Türk bayrağı ve Atatürk portresi...

Dönemin siyasi liderlerinin oy devşirmesiyle gecekondulaşma yaygınlaştı; hatta ilk gecekondu mafyası da o süreçte olgunlaştı.

Sonuçta Moskova vermiştir Türk bayrağını Türk solcusunun eline.

Moskova işaret etmiş, çıkarına uygun bir şekilde...

Moskova'ya karşı gelmek ne haddine Türk solcusunun? Henüz ne tam kendi benliğini oluşturabilmiş ne de gerçek anlamda örgütlenebilmiştir. Komintern ile sınırlanmış çevre ülkelerde sol hareket, Komintern'in eline geçmiş; o süreçte komünistlerin ipini eline alan yapı, onları gerek gördüğü gibi biçimlendirmiştir. Çünkü ilk kurulan devlet yaşamalıdır, ne pahasına olursa olsun...

Hangi ülkede olursa olsun, Moskova'nın çıkarına kim karşı geliyorsa cezaevi yolu gözükmüş; işine geleni korumuş, almış götürmüş Moskova'ya, işine gelmeyeni ise...

Ülkemizde Sansaryan Han'da işkence görmüştür. İşkence gören, cezaevinde yatanların hepsi Moskova'nın işaret ettiği, Moskova'nın çıkarına uymayan ve kulağı çekilmesi gerekenlerdir. Moskova işaret etmiş, kulağını devlet çekmiştir...

Dün böyle bir disiplin ile biçimlenen solcu, bugün dünün iziyle yarına bakmaya çalışıyor. Elbette hepsi değildir. Moskova'nın biçimlendirdiği çizgiye itiraz edip farklı yolu deneyenlerin akıbeti, 12 Mart sürecinde çıplak olarak ortadadır...

Devrimci liderlerin ölümünde sadece devletin ve NATO'nun yeraltı örgütlenmesi Gladio'nun eseri olarak bakmak doğru değildir. Her idam, infaz, işkence bir anlamda Moskova'nın çıkarına uygundur. Onun yolundan gitmeyenlerin sonu bellidir!

Ya yüzleş ya da alışkanlıklarını bozma, öğretilmiş yolda devam et!

Bugün solcuların kafası karışık. Çünkü ya Moskova'nın yolundan gitmeye çalışacak ya da tarihle yüzleşip gerçek sınıf bayrağını eline alıp mücadele edecek.

İşçi sınıfının bayrağı alın teridir; mücadele de vurulup üzeri kanla yeniden renklenen tulumudur, gömleğidir...

Sınıfların kendisine uygun bayrakları vardır. Burjuvazinin yarattığı bir bayrak, işçi sınıfının bayrağı olamaz.

Burjuva devletinin oluşturduğu resmî tarih, işçi sınıfının tarihi değildir.

Her sınıf kendi tarihini yazacaktır.

Kaçınılmaz olan budur. Sınıflar kendi tarihlerini kendi penceresinden yazar. Bizim gibi ülkelerde işçi sınıfı, kendi tarihini yazmak yerine burjuvazinin penceresinden bakıyor.

Devletin sönümlenmesini, üretenin yönetici olmasını savunan işçi sınıfının politikası; devletin bayramlarını kutlayıp orada ötekileştirilmiş halklar üzerine nefret söyleminin gelişimine katkı sunmak değildir.

İşçi sınıfının çıkarı, alın terine burjuva bayraklarını yansıtmak değildir. Tersine, tüm burjuva bayraklarını o alın terinin içine hapsetmek; sınıfsız, sınırsız, bir arada yaşayan ve üreten bir dünya kurmaktır.

Sınıfın tek bayrağı vardır ve o da evrenseldir.

Sınıfı ezenlerin nasıl ki sınırı yoksa; her ülkede ürettikleri malları, sınıfın üzerindeki sömürüden kâra dönüştürüp piyasaya sürüyorlarsa, sınıf da onların sömürüsü altında sineye çekilmek yerine mücadele alanını bütün ülkelere yaymalı, küresel dayanışmayla mücadele vermelidir.

İşçi sınıfının duruşu evrenseldir; tıpkı ideolojisi gibi.

Sınıfın çıkarı, işçilerin birliğinin çıkarıdır.

Burjuvazinin "böl, parçala, yönet" politikası karşısında artık o eski yöntemleri çöpe atmış; sınıfın çıkarına uygun, bir arada yaşayan, birlikte üreten bir sınıf mücadelesidir esas olan.

Nazım bütün bunları bilmiyor muydu?

Elbette biliyordu. Ama dönemin siyasi iradesine, parti disipliniyle boyun eğdiği için o boyun eğişe uygun şiirler yazmıştır.

Bugün yaşasaydı, o şiirleri yazar mıydı?

 

Takvimde Sıradan Bir Gün

Takvimde Sıradan Bir Gün

2 Eylül yaklaşıyor.

Benim için önemli bir gündür; çünkü o gün babamdan kötü haberi, sabahın erken saatlerinde arayan doktordan öğrendim.

Uzun zamandır yoğun bakımda yatıyordu, bekliyordum. Her bekleyiş, her an bende daha derin acılara neden oluyordu. Biliyordum sonucu, çaresizdim. Çaresizlik insanı zayıflatıyor. Her yaşanan gün, son verilen nefes ile yeniden başlayacak gibidir…

Bekleyişim bitti. Gittim ölüm kâğıdını almaya, morga girdim, babamın yıkanması için. Ondan kalan bez parçalarını verdiler. “Ne yapacağım?” dedim, bıraktım…

Belediyeye gittim, yıkanma işi yapılsın diye. Arkasından büyükşehri aradım, memleketine götürmek için...

Koşturma sırasında saatler verildi. Zaman işledi, duran zaman ansızın uçuşa geçti, yetişmeye çalıştım. Sonra Hacıbektaş’a gidiş için yollar aradım… Babamı Nevşehir Havalimanı'nda alması için Tünay eniştemden ricada bulundum. O da, elbette, dedi…

Tek başıma morg kapısında bekleyişim, ölüm kâğıdını alışım ve onu Hacıbektaş'a yolculayışım...

Aradan yıllar geçmesine rağmen o günün her ayrıntısı hâlâ hafızamda. Çok değer verdiğim İsmail Bulut abimle Hacıbektaş'ta babamın cansız bedeni ile buluşmak için, yağmurlu bir gecede, arabamızın silecekleri gece yarısı kırılmış olmasına rağmen yola çıkışımızı da unutamam.

Burhaniye, bizim kişisel tarihimiz açısından ayrı bir öneme sahiptir. Orada yakaladığım dostlukları, yoldaşlıkları; aynı pencereden bakıp farklı sonuçlara vardığım güzel dostlarımı ve onların hayatımdaki yerini hep koruyacaktır.

Hastalık sürecinde her daim yanımda olanları nasıl unutabilirim? Onlar artık kardeşimdir…

Burhaniye sokaklarına numara verilip yeni sokaklar açılıyor, büyüyor. O numaralar yerinde babamın isminin de olmasını çok isterim; orada bir Sait Özkan yaşadı denmesini…

Burhaniye'ye babam tedavi olsun diye gelmiştik. Çünkü ciğerlerinin temiz havaya ihtiyacı vardı.

Şimdi herkesin bir babası vardır. Ama beni diğerlerinden ayıran tarafı vardı; çünkü o aynı zamanda yoldaşımdı.

Devrimci Yol hareketinin Ankara Tuzluçayır'daki öğretmen örgütlenmesi içinde yerini devrimci bir öğretmen olarak almıştı. Abidinpaşa, Aydık Sokak'taki evimiz, Devrimci Yol hareketinin oradaki noktasıydı. Sadece Devrimci Yol'un değil elbette; kendisini solda tanımlayanların da uğrak yeriydi.

Sabaha kadar yazılan afişler, kuşlamalar, umut dolu günler…

Evimizin arkasında bulunan arsa ve hemen sokağın köşesindeki Başkent Lisesi, o dönemin cephelerinden biriydi. Faşistler ile devrimciler arasındaki geçiş ve çatışma noktalarındandı. Herkes kendi yerini bilir, ona göre konumlanırdı.

Devrimci mücadelenin yükselmesi ve sönümlenmesi sürecini hep birlikte yaşadık.

Devrimciler başlangıçta mahallelerde yer alan solcu görülenlerin evlerinden çıkmazdı. Çatışmalar keskinleştikçe örgüt evleri oluşmaya başladı. Silahlarla birlikte oralarda yaşarlardı.

Silahlar girdi, ilişkilerde biraz mesafe başladı… Silahsız mücadele sürecini çok kısa zamanda silahlı mücadele almıştı. Onların sokakta var olması bir güvenceydi.

Sık sık yapılan korsan gösteriler, şehrin değişik yerlerinde çıkan çatışmalarda taraf olmaya gidişler, duvar yazıları, kuşatmalar...

“Ne oluyoruz, neler olmakta, neler gelmekte?”

Hepimiz yaklaşanı fark ediyorduk. Ama gözümüze fener tutulmuş gibi, hareketsiz beklediğimiz bir süreçti.

O günlerden akıllarda kalanlar kadar vücutlarda, bilinçlerde de kalan travmalar… Kimler geldi, kimler toprağa düştü, kimler acılarını yüreğine alıp bugünlere savruldu?

12 Eylül ve sonraki süreçlerde kitaplara konu oldu, olmaya devam edecek…

Antifaşist mücadelenin ne anlama geldiğini bugün yaşadığımız savrulmalardan da anladık… Kimimiz Kemalist, kimimiz sosyal demokratların arkasında kırlangıç salladık, kimimiz zengin, kimimiz geçmişi silinmiş, yarını olmayan olduk…

Şimdi 2 Eylül yaklaşıyor.

O gün mezarlıkta bir avuç insandık. Yüreğimizde umudumuz, yarına dair hayallerimiz, geçmişten gelen siyasi sembolüm elimde, babamın cansız bedeninin üzerine örteceğim… Örttüm de.

Şimdi toprak altında birbirini kucaklamış hâlde topraklaşıyorlar. Toprakta, yanına diktiğim zeytin ağacının kökünde bütünleştiler, yeryüzünde bir zeytin yaprağına dönüştüler…

O günlerde yanımda olanların isimleri mezar taşının üstünde metal bir levhada yazıyor. Her birinin ismini babama, metal üzerine isimler yazarak fısıldamış oldum…

Elbette unuttuklarım da olmuştur ama orada, benim acı günümde yalnız bırakmayan dostlarıma vefa borcumu, taş üzerine bıraktığım isimler ile yerine getirdiğime inanıyorum…

Bir babayı kaybetmenin ötesinde, babamı ve yoldaşımı kaybettiğim gün yaklaşıyor.

Bazı tarihler takvimde kalmaz. İnsan kendi hayatında taşır onları.

2 Eylül de benim için böyle bir tarih.