Sahnenin Sınırları, Tiyatronun Sınırsızlığı

Sahnenin Sınırları, Tiyatronun Sınırsızlığı

Tiyatroda ışık olmazsa olmazdır. Işık olmadan tiyatro olmaz diyemem, çünkü zifiri karanlıkta oyun izlemişliğim var. Üstelik o deneyimi asla unutamam!

Klasik anlamda tiyatro, ışık olan bir alanda, bir sahnede gerçekleşmiştir. Sahne yeri gelir merdivenler olur, yeri gelir Agora’daki herhangi bir alan, yeri gelir amfitiyatro salonu… Günümüzde ise üç duvar arasında kalan her yer tiyatro için sahnedir.

Burada alternatif alanlar da vardır. Arka fonu olan, yan girişleri bulunmayan tek bir duvarın önünde oyun oynayanlar da var; arka fon olmadan, yalnızca rampadan oluşan bir alanda oyun sergileyenler de… Çatlak Tiyatro, yıllardır oyunlarını tarlada sahneliyor.

Kısacası alan sorunu da aslında algısaldır. Geçmişte traktör kasasında oyunlar oynanır, köy köy dolaşılırdı. Devrimci tiyatro sanatçıları, ideolojilerini ve oyunlarını en ücra yerlere kadar traktör kasasında, kamyon kasasında taşıyarak oralarda sergilerdi. Bize empoze edildiği gibi, tiyatro kavramı içinde birçok unsur olmazsa olmaz değildir.

Klasik bir eseri sahneye koyan her tiyatro, kendisine bir sahne arar. Çünkü geleneksel tiyatro anlayışında oyunlar genellikle belirli bir sahne düzeni düşünülerek yazılmıştır! Elbette yönetmen isterse bu kavramı öyle bir yorumlar ki oyunu üç duvarın dışına çıkarıp yaşamın içinde de sahneleyebilir. Bu, yönetmenin tercihi ve yeteneğiyle bağlantılıdır. Oyunu seyircinin içine taşıyarak seyirciyi sadece izleyici olmaktan çıkaran yorumlar da mevcuttur.

Kısacası, bir eseri ele alıp onu ete kemiğe büründürmek, yönetmenin ve birlikte çalıştığı, kendisini yetiştirmiş, alanında usta kişilerin maharetine bağlıdır. Usta insanların yan yana gelerek muhteşem, seyirlik bir oyunu seyircisiyle buluşturması da işte böyle mümkün olur.

Son yıllarda ben üç duvarlı sahnelerde oyunlar izliyorum. Orta oyunu gibi sahneyi salonun ortasına alan mekânlar da var. Oralarda zaman zaman oyun izlemekten büyük keyif alıyorum. Ama genelde, klasikleşmiş hâliyle üç duvarlı sahneden oyun izlemeyi tercih ediyorum. Seyirci koltuklarının düzenine bağlı olarak bu mekânlar oda tiyatrosu, büyük salon ya da küçük salon olarak adlandırılıyor.

Son izlediğim oyun Martı. Anton Çehov’un eserini bu kez Nesrin Kazankaya’nın yorumuyla Pera Tiyatro’da izledim. Oyundan bahsetmeyeceğim bu sefer; daha çok yönetmenin tercihi üzerinde duracağım…

Öncelikle sahneden başlayalım: Ortada göle doğru uzanan bir iskele var. Göl, sahnenin arka tarafında… Sazlıklar var… Birkaç ağaç da gölün kenarında bulunuyor. Salonun seyirciye göre sol tarafında bir masa, karşı tarafında ise parklarda bulunan türden bir şehir mobilyası yer alıyor.

Oyun boyunca, geçişler haricinde iskele hep aydınlık kaldı… Işık, tiyatroda oyuncunun nerede olduğunu göstermek zorunda değildir ama seyircinin nereye odaklanması gerektiği, ışığın aydınlattığı alanla belirlenir. Konuşmalar karanlık veya gri alanlarda da olabilir; bu, sahnenin ışıklandırılan tarafıyla ilgilidir. Sonuçta sahnede bir silah varsa o mutlaka patlayacaktır!

Oyunlarda dikkat ettiğim unsurlardan biri oyuncuların ses tonlarıdır. Birbirinden farklı ses tonlarına sahip oyuncuların bir araya gelmesi, oyunun ses bütünlüğü açısından önemlidir. Oyunda ses akışı da çok önemlidir. Ses, oyuncunun nerede olduğunu belirtir ve o anda hangi duygusal etki içinde olduğunu yüzüne bakmadan dahi anlayabiliriz. Çünkü kızgın mı, sinirli mi, üzgün mü olduğunu sesinden anlarız. Oyuncunun mimikleri sesine göre değişim gösterir. Oyuncu seyirciden uzakta olduğu için çoğu zaman mimiklerini kaçırabiliriz ama ses, o mimiklerin gerçekleştiğini bize anlatır…

Bir tiyatro eserini izlerken olmazsa olmazlardan biri de kostümdür. Çünkü absürt bir kostümle oyuncu sahnede yer almaz; günlük kıyafetlerle Orta Çağ oyunu oynanmaz. Kostümler, zamanın göstergesidir. Bizi oyunun hangi zamanda geçtiğine dair uyarır. Kostümler, oyuncuya rahat hareket etme olanağı da vermek zorundadır. Hareket özgürlüğü ve nefes alma konusunda oyuncuya yeterli alan açılmazsa kostümün ağırlığı altında ezilen oyuncudan performans beklemenin anlamı yoktur. Bu oyunda kostümler, zamanı ve oyunun ruhunu bize dolaysız bir şekilde aktarıyor. Başarılı buldum…

Sahnenin konumu ve seyirciye bırakılan görüş alanı da önemlidir. Çünkü seyirci, o alan içinden sahnede olup biteni görecektir. Sahne değişimlerini, oyuncunun ne zaman sahneye girip çıktığını izleyecektir. Sahnenin her zaman görünmeyen noktaları bulunur. Oyuncu, kendi rolünün sahnede olmasını o noktada bekleyecektir. Kısacası, oyuncunun sürekli sahnede olmasının pek anlamı yok; elbette tek başına bir oyun oynamıyorsa!

Anton Çehov’un Martı'sı, yalnızca insanların birbirleriyle olan ilişkilerini değil, hayallerini, beklentilerini, hayal kırıklıklarını ve sanat karşısındaki duruşlarını da anlatır. Birbirine dokunan ama zaman zaman birbirini anlayamayan insanların dünyasıdır bu. Oyunun sahnesinde gördüğümüz göl, iskele ve çevresindeki doğal unsurlar da bu dünyanın bir parçası hâline geliyor. Sahnedeki atmosfer, oyunun duygusal dünyasına bizi taşıyor. Böylece dekor, yalnızca oyuncuların arkasında duran bir görüntü olmaktan çıkıp oyunun anlatımına katılıyor.

Anton Çehov, dilimizde ve sahnemizde Nesrin Kazankaya ve Şafak Eruyar’ın çalışmasıyla yeniden hayat bulmuş. Kelimelerin bir vücuda bürünerek dört boyutuyla karşımıza çıkmasında; dekor ve kostüm tasarımıyla Cemre Bulak’ın, oyunculuklarıyla Nesrin Kazankaya, Barış Yalçınsoy, Alican Öztürk / Kaan Kurtoğlu ve Meva Gökalp’in emekleri var.

Oyun beni zaman içinde bir yolculuğa çıkarırken her anı, her sahneyi, her gerilimi ve karşılıklı çatışmayı sahneden seyirciye ulaştırmayı başardı. Bu açıdan oyunu çok başarılı buldum.

İyi ki bu oyuna gitmişim. Zamanımızı güzelleştiren, ona değer katan, insanlığın birikimini sahnede izleme ayrıcalığını yaşadım. Işık, ses, kostüm, dekor ve oyunculuk bir araya geldiğinde sahnenin sınırlarının nasıl ortadan kalkabildiğini bir kez daha gördüm. Emeği geçen herkese teşekkür ederim…

 

Yazan: Anton Çehov

Çeviren-Düzenleyen-Yöneten: Nesrin Kazankaya

Dramaturgi: Şafak Eruyar

Dekor-Kostüm: Cemre Bulak

Dekor-Kostüm Uygulama: Eylül Ceren Kığılı

Reji Asistanları: Cantürk Çolak, Metin Ali Özel, Sonay Soykan

Oyuncular: Nesrin Kazankaya, Barış Yalçınsoy, Alican Öztürk / Kaan Kurtoğlu, Meva Gökalp