Alevilerin mezar taşları var mı?

Alevilerin mezar taşları var mı?

Mezarlıklara gidip gelir olduğum günden bu yana mezarlık kültürü üzerine düşünür, zaman zaman da araştırma yaparım. Almanya'da bulunduğum süreçte mezarlıkların çok bakımlı olduğunu, her mezarlığın kendisine özgü bir öyküsü bulunduğunu fark etmiştim. Hatta birçok ülkede mezarlıklar ve mezar törenleri o kadar önemlidir ki gözyaşından daha çok kahkaha dahi duyabilirsiniz. Ölülerle iç içe yaşayan kültürler vardır. Kimi kültürlerde ölüler omuzlarda tabutlarla halay çekilerek taşınır; kimi kültürlerde ise ölüler sıradan bir beze dahi sarılmadan, en güzel elbiseleri giydirilerek yakılmaya götürülür ve külleri Ganj Nehri'ne bırakılır. Bunların hepsini araştırmalar sırasında öğrendim.

Kısaca, ölüm aynı zamanda bir ritüeldir. Dinlerin varlık sebeplerinden biridir. Çünkü ölüm ya da geçiş başlı başına bir araştırma konusu olmuştur. Kimse öldükten sonra ne olduğunu bilemez. Ruhun özgürleşmesi, yaşlanmış bedeninden çıkması ve sonra Tanrı ile buluşması ya da yeniden başka bir canlı olarak doğması, başlı başına araştırma konularıdır. Çünkü dönüş ya da özgürleşmemiş ruhlarla insanlar arasında aracılık edenlerin çok para kazandığı kültürler de vardır.

Kutsanmış, kutsal kabul edilen bireylerin bu ruhla, yani öteki dünya ile bu dünya arasında köprü olması ve oradan duyduğu sesi bu dünyaya taşıması... Aynı şekilde şamanların, dervişlerin yer ile gök tanrıları arasında bağ kurması...

Ölüyü ulaşılmayacak kadar yukarılara taşıyıp orada kuşlara yem edilmesi...

Sonuçta mezar kavramı olan kültürler de var, mezar olmayan kültürler de...

İslam dininde mezar yoktur; çünkü şirk olacağı kabul edildiği için ölülerden çare beklenmez, çare Allah'tadır. Allah aracı kabul etmez ve tüm ölüler onun huzuruna gider.

Alevilerde de mezar kavramı var mı?

Alevi yerlerine gidip geldiğimde mutlaka mezarlıklara da giderim. Eski olanlara bakarım; yeni olanlara bakmaya bile değmez. Çünkü ne ruhu vardır ne de bir anlamı... Ticari amaçlı oluşturulmuş, birbirinin aynı, benzer şekilde yapılmış, benzer yazı karakterlerine sahip mezarlar mevcuttur. Ne ölünün geçmişine ait bir şey vardır ne de onun ruhunu özgür kılacak bir şey... Mermerlerle yapılmış, üzerini dikenlerin kapladığı bakımsız yerlerdir bunlar.

Yeni ölenlerin mezarı yapılana kadar toprak yığını şeklinde olması, bir anlamda geçmişteki mezarlara daha çok benziyor. Başında briket bırakılmış ya da bir ağaç dikilmiş olduğunu görürüz.

Peki, Alevilerin mezarı var mı?

Evet, var. Ama sanıldığı gibi öyle şatafatlı falan değil. Bir taş bırakılmış haldedir; orada bir ölünün yattığını belirten doğal olmayan bir taş dikmesine rastlarsınız. Oraya insan eliyle konulduğunu anlarsınız. Yan yana bu taşlardan bir yığın gördüğünüzde orada bir mezarlık söz konusu olduğunu anlarsınız. O taşların üzerinde kimin yattığına dair bir işaret, isim falan yoktur. İsimsizdir... Kim gömmüşse bilir ama sonrasında kimse bilmez.

Peki, Alevilerin kutsal görüp gittiği türbelerde yatanların mezarı nedir diye sorduğunuzu duyar gibiyim...

Evet, birçok türbe değişik yerlerde mevcuttur. O türbelerde yatan babalar, dedeler, pirler vardır. Ama çevresine bir bakın; ocak olmuşların çevresinde yer alanların mezarı var mı?

Neden varlar da diğerlerinden ayrılar?

Alevi inancına göre insan-ı kâmil mertebesini tamamlamış, bu dünyada iz bırakmış olanların mezarı vardır. Diğerleri için arkasından "devr-i asan olsun" denir; yani "döngüsü kolay olsun" denir. Olgunlaşana, yani pişene kadar ölecektir, dirilecektir. Kısaca döngü içindedir. Her canlı, Alevi inancına göre bir döngünün içinde ölür ve dirilir.

Alevi aslında ölmüyor, Tanrısı'na kavuşuyor ve onun gösterdiği yolu izleyerek yeniden doğuyor. Kısaca Alevi aslında ölmüyor, değişiyor...

Değişen birinin mezarı olur mu?

Yaşadığımız zaman diliminde ise İslam inancının her türlü mezhebinin ülkemiz sınırları içinde mezarı vardır. Hristiyanların ve Yahudilerin mezarlıkları farklı yerlerdedir. Her din, kendisine özgü mezarlıklar içinde ölenlerini ağırlar.

İslam dininin ülkemizdeki mezarlıklarının Roma kültüründen geldiğine, Osmanlı Devleti'nin Roma geleneğinin devamı olmasından kaynaklandığına inanıyorum. Buna rağmen bazı söylemlere göre bu mezarlık kültürü İran'dan gelmiştir. Çünkü Karacaahmet Mezarlığı'nda İranlıların ayrı bir bölümü vardır.

Roma kültürünü Osmanlı Müslümanları kendilerine göre yorumlamışlar ve mezar taşları ile kaideleri, ölenin bir hayat hikâyesi gibidir. Makamı, kadın mı erkek mi olduğu, hangi mesleği yaptığı, yaşarken elde ettiği ganimete göre mezar taşları mirasçıları tarafından yaptırılmış ve sonsuzluk uykusunun olduğu yerde yer bulmuşlardır.

Sıradan değildir; her birinin bir hikâyesini bulabilirsiniz. Bugünkü gibi standart bir yapılanma yoktur. Tersine, kişiye özgü taş ustalarının ustalıklarını gösterdiği mezarlıklar söz konusudur.

Sonuç olarak Aleviler, devlet içinde değil de hep uzaklarda, kolay erişilemeyecek yerlerde yaşadıklarından, bir mezar kültürü yerine döngüyü anlatan ve ölülerin mutlaka bir gün döneceğini bilerek yaşarlar.

Bir taş, bir hırkadır Alevi mezarı...

Aleviler içinde çok özel bir yere sahip olan Tahtacıların mezarlıkları ise ayrı bir konudur.

Onların mezarlığına giderseniz yaşadığını görürsünüz. Kimi mezarların üstünde yiyecek parçaları, başlarında kıyafetler, süslemeler görebilirsiniz. Her dokunuşun bir öyküsü vardır ve anlamlıdır. Orada yaşam vardır; ölüm yoktur aslında...

Ne yazık ki o da bugün standart mezarlıklara dönüşme yolundadır. Onların mezarlık ve ölü uğurlama kültürü de yok olmaktadır.

Aleviler bugün şehirli oldukları ya da bütün dünyaya yayıldıkları için mezar kültürü geliştirme ihtiyacı duymuştur. Çünkü "unutmak yerine bir yerde dikili taşı olmasa da bir mezarı olsun" bakış açısını içselleştirmiştir.

Sünni inancından hiçbir farkı olmayan bir mezarlık kültürü bugün Alevilerin içinde de yaygınlaşmıştır. Hiçbir sürekliliği olmayan, iki kuşak sonra yok olacak mezarlar için bol bol para dökülüyor.

Madem mezar yapılacak, o zaman modern çağa uygun, Alevilere özgü mezarlıklar da üretilmelidir. En azından orada yatanın Alevi olduğu bilinsin.